Tom specjalny / 2017

Tom specjalny „Polonika w zbiorach obcych”

Spis treści


Od redakcji [13]

ARTYKUŁY

Halina Mieczkowska
Polonicum – definicja pojęcia, zakres doboru materiału, zastosowanie w bibliografii

Abstrakt:
W artykule zreferowano problemy związane z tworzeniem polskiej retrospektywnej bibliografii narodowej. Przedstawiono krótki zarys historyczny tego zagadnienia (skupiając się na podstawowym wykazie literatury polskiej, czyli Bibliografii Karola Estrei- chera), podano definicję polonicum funkcjonującą w dzisiejszej praktyce bibliotecznej oraz zasady doboru materiału do bibliografii narodowej. Przy omawianiu poszczególnych kryteriów (terytorialnego, narodowego, tematycznego i językowego) ukazywano na wybranych przykładach piśmiennictwa/wydawnictw z okresu XVI-XVIII w. trudności z realizacją przyjętych zasad typowania dzieł do zespołu polonica.

Słowa kluczowe: metodyka bibliografii , polska bibliografia retrospektywna , stare druki , polonica.


Barbara Bieńkowska, Elżbieta Maruszak, Jacek Puchalski
Rejestracja zbiorów polskich za granicą ze specjalnym uwzględnieniem dziedzictwa zagrożonego (2006-2015)

Abstrakt:
Przemiany polityczne następujące od lat 90. XX w. niekorzystnie wpłynęły na sytuację zbiorów polskich za granicą. W odpowiedzi na ów nasilający się problem Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą (obecnie Departament Dziedzictwa Kulturowego za Granicą i Strat Wojennych) Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 2006 r. zainicjował program „Rejestracja zbiorów polskich za granicą ze specjalnym uwzględnieniem dziedzictwa zagrożonego”, który nawiązywał do prac nad informatorem o bibliotekach polonijnych w latach 1938-1948, opublikowanym w 2005 r. Program „Rejestracja zbiorów polskich…” miał na celu głównie zebranie wiadomości o polskim dziedzictwie piśmienniczym pozostającym na obczyźnie, rozproszonym, często nieznanym i zapomnianym, a w ostatnich latach szczególnie zagrożonym. Wyniki kwerendy z lat 2006-2008 opublikowane zostały w 2009 r. Natomiast wyniki prac z lat 2009-2015 ogłoszono pod koniec 2016 r. Artykuł prezentujący rezultaty wzmiankowanych działań oraz różnorakie doświadczenia i wnioski z nich płynące, stanowi niejako podsumowanie programu MKiDN. Ponadto  zawarto w nim próbę wytyczenia kierunków dalszych prac rejestracyjnych i pola bardziej szczegółowych badań.

Słowa kluczowe: Program „Rejestracja zbiorów polskich za granicą ze specjalnym uwzględnieniem dziedzictwa zagrożonego” , polonika , 2006-2015 , Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego , Polska.


Edward Potkowski
Średniowieczne polonika rękopiśmienne w zbiorach obcych [41-46]

Abstrakt:
Zmarły 31 VII 2017 r. Edward Potkowski przywiązywał szczególną wagę do rejestracji i możliwie szczegółowego opisu rękopisów – powstałych w Polsce, spisanych przez Polaków za granicą, sporządzonych dla polskiego odbiorcy, bądź znajdujących się na terytorium Polski – zarówno przechowywanych w zbiorach polskich, jak i zagranicznych. Często wyrażał przekonanie, że nie uzyskamy pełnego obrazu kultury książki w polskim średniowieczu bez studiów nad kodeksami, które znajdują się lub czasowo znajdowały się w zbiorach obcych. O nich właśnie traktuje tekst przygotowany przez E. Potkowskiego do niniejszego tomu. Omawia w nim przykłady trzech ksiąg: odnaleziony przez siebie w Neapolu Kodeks Mikołaja Suleda oraz Kodeks Matyldy i Psałterz Floriański, których skomplikowane dzieje dowodzą konieczności utworzenia centralnego katalogu rękopisów średniowiecznych związanych z Polską, w celu rozwoju dalszych studiów nad rodzimą kulturą wieków średnich.

Słowa kluczowe: Kodeks Mikołaja Suleda , Kodeks Matyldy , Psałterz Floriański , kodeksy średniowieczne , polonika.


Urszula Paszkiewicz
Źródła do zawartości bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej od XVI wieku  do 1939 roku – biblioteki rodowe: stan, wybrane problemy dokumentacji i perspektywy poszukiwań .[47-60]

Abstrakt:
W tekście autorka omawia aktualny stan i problemy dokumentacji źródeł do zawartości bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej w okresie od XVI w. do 1939 r. Przedstawia luki w opracowaniach oraz wskazuje na istotne perspektywy badawcze. Punkt wyjścia rozważań stanowi najnowszy (2015) spis Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej od XVI wieku do 1939 roku, który jest rezultatem ponad trzydziestoletnich poszukiwań autorki. Publikacja ta, to rozszerzona i znacznie wzbogacona wersja czterech spisów wcześniejszych (1996-2006) wydana z nadtytułem Cathalogus cathalogorum – informator o zachowanych źródłach historycznych związanych z polskim dziedzictwem kulturowym na Kresach Wschodnich. Zebrane inwentarze i katalogi, rejestry, spisy i wykazy potwierdzają tworzenie bibliotek instytucjonalnych i księgozbiorów prywatnych wszędzie tam, gdzie żyli i pracowali Polacy, przy czym artykuł poświęcony jest głównie bibliotekom rodowym. Informacje te nie są jednak kompletne, choćby z tego powodu, że autorka nie miała możliwości spenetrowania wszystkich zagranicznych placówek – np. w Moskwie i Sankt Petersburgu. Stąd prace nad omawianymi źródłami ciągle trwają, a ich efektem powinny być nowe publikacje.

Słowa kluczowe: inwentarze i katalogi bibliotek , biblioteki w XVI do XIX w. , biblioteki rodowe , ziemie wschodnie Rzeczypospolitej do 1939 r.


Arkadiusz Wagner
Dzieła dawnych polskich introligatorów w zbiorach zagranicznych – refleksje  i spostrzeżenia [61-70]

Abstrakt:
W artykule, bazującym na kwerendach przeprowadzonych w ostatniej dekadzie, zaprezentowano ustalenia dotyczące statusu znajdujących się w placówkach bibliotecznych i muzealnych oraz w zbiorach prywatnych w Europie i Stanach Zjednoczonych dzieł polskich introligatorów (oraz introligatorów obcych działających na ziemiach polskich) od średniowiecza do pierwszej połowy XX w. Przedmiotem szczególnego zainteresowania stały się te instytucje, w których przechowuje się największą liczbę opraw polskich bądź najcenniejsze z nich (a więc przede wszystkim z obszaru Rosji, Szwecji, Niemiec i Francji). Osobną uwagę poświęcono okolicznościom – nierzadko dramatycznym – w jakich na przestrzeni dziejów zabytki te znalazły się poza krajem. Spróbowano też ocenić stopień identyfikacji/inwentaryzacji tych dzieł przez badaczy zagranicznych i polskich, ponadto zarysowano perspektywy badawcze tyczące się owej charakterystycznej kategorii poloników.

Słowa kluczowe: introligatorstwo polskie , polonika , grabieże ksiąg , handel antykwaryczny książkami , Wincenty Kisiel , Gabriel książę Ogiński , Władysław Dąbrowski , August Tarnawski.


Hanna Tadeusiewicz
Słownik pracowników książki polskiej – wydawnictwo z zakresu biografistyki bibliologicznej – jako źródło do badań nad dziejami instytucji książki za granicą [71-80]

Abstrakt:
W artykule przestawiono Słownik pracowników książki polskiej (1972, 1986, 2000, 2010, 2016) jako podstawowe źródło z zakresu biografistyki bibliologicznej do badań nad dziejami książki polskiej za granicą od XV do XXI w. Wskazano ośrodki polonijne rozsiane w świecie – od dalekiej Brazylii poprzez bliższe Polsce kraje zachodniej i południowej Europy aż do północnych rubieży państwa carów, później Związku Radzieckiego. Dokonana analiza zawartości publikacji pozwala stwierdzić, iż twórcy instytucji książki polskiej za granicą i ich pracownicy (było ich ok. 170) reprezentują wszystkie profesje związane z produkcją, gromadzeniem i dystrybucją książek, a funkcjonowanie owych placówek i ludzi w środowiskach polonijnych odegrało znaczącą rolę w podtrzymywaniu polskości i świadomości narodowej oraz w zachowaniu więzi rodaków z krajem w przeszłości i w czasach nam współczesnych.

Słowa kluczowe: Słownik pracowników książki polskiej , słownik biograficzny , biografistyka bibliologiczna  , historia książki polskiej.


Dariusz Kuźmina, Paweł Sypuła
Polonijna Biblioteka Cyfrowa 2017 [81-94]

Abstrakt:
Celem artykułu jest prezentacja zasobów Polonijnej Biblioteki Cyfrowej oraz ukazanie jej znaczenia w  sieci bibliotek cyfrowych w Polsce. Powstanie PBC jest wynikiem rewolucji w nauce jaką niesie z sobą rozwój ICT. Dzięki projektowi Polonijnej Biblioteki Cyfrowej badacze z całego świata mają dostęp do unikatowych zbiorów dokumentujących działalność polskiej diaspory. W zasobach Biblioteki znajduje się głównie XX-wieczna prasa społeczności polskiej z Ameryki Południowej jednak można w niej znaleźć dokumenty z każdego zakątka świata. Wiele materiałów ma charakter unikatowy i dostępne są jedynie poprzez PBC.

Słowa kluczowe: biblioteka cyfrowa , digitalizacja , Polonia , kultura , dziedzictwo kulturowe , humanistyka cyfrowa , cyfryzacja , prasa XX wiek , emigracja.


Maciej Matwijów
Rękopiśmienne zbiory materiałów życia publicznego XVII-XVIII w. w bibliotekach  i archiwach wileńskich [95-108]

Abstrakt:
Zbiory materiałów życia publicznego (potocznie zwane miscellanea lub silva rerum) to jedne z popularniejszych rodzajów książek rękopiśmiennych tworzonych w okresie Rzeczypospolitej szlacheckiej (XVII-XVIII w.). W Wielkim Księstwie Litewskim największe ich kolekcje powstawały i gromadzone były na dworach magnackich, a pojedyncze egzemplarze wychodziły spod pióra i znajdowały się w posiadaniu zwykłej szlachty. Upadek państwowości litewskiej pod koniec XVIII w. spowodował odpływ tych manuskryptów z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego zarówno do bibliotek i archiwów polskich, jak i rosyjskich (obecnie na Ukrainie). Duża część woluminów pozostała jednak na miejscu i obecnie znajduje się przede wszystkim w Wilnie, głównie w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich i Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym (razem nieco ponad 100 egzemplarzy). Są one świadectwem kultury piśmienniczej społeczeństwa ziem litewsko-białoruskich w XVII-XVIII w. oraz stanowią ważne źródło do badań nad historią dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Słowa kluczowe: Wielkie Księstwo Litewskie , Litwa , książka rękopiśmienna , rękopisy , zbiory materiałów życia publicznego , miscellanea , Wilno.


Viktorija Vaitkevičiūtė
Kolekcja Joachima Lelewela w Dziale Druków Rzadkich Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego [109-120]

Abstrakt:
Historyk, kartograf, teoretyk księgoznawstwa Joachim Lelewel (1786-1861) swoją  bibliotekę prywatną zapisał w testamencie Uniwersytetowi Wileńskiemu. Dział Druków Rzadkich Biblioteki UW przechowuje kolekcję książek i broszur uczonego, liczącą 3684 pozycje (5400 tomów). Jest ona ciekawa ze względu na tematykę oraz zachowane proweniencje. W artykule zostały przedstawione dzieje powstania zbioru i okoliczności włączenia go do Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, a także krótka charakterystyka tematyczna. Najwięcej uwagi poświęcono jednak różnym wpisom, pieczęciom i ekslibrisom. Sporą część kolekcji stanowią książki z dziedziny geografii, kosmografii, dziejów antycznych i czasów najnowszych oraz relacje z podróży do różnych krajów. Ważne miejsce zajmują też prace samego historyka. Zachowane na książkach notatki J. Lelewela ukazują go jako badacza o rozległych zainteresowaniach oraz świetnego bibliografa. Natomiast dedykacje potwierdzają, że był on naprawdę znanym i cenionym naukowcem. Proweniencje wielu osób i instytucji z różnych okresów wskazują na to, że J. Lelewelowi nie zależało na nabywaniu wyjątkowych, cennych książek, a  zwracał on uwagę przede wszystkim na treść publikacji.

Słowa kluczowe: Joachim Lelewel (1786-1861) , rzadkie książki , biblioteka prywatna , proweniencje , dedykacje , Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego , Litwa.


Arvydas Pacevičius
Dar carski z 1829 r. – książki Uniwersytetu Wileńskiego przekazane Bibliotece  Abowskiej w Helsinkach [121-138]

Abstrakt:
Wartykule podjęto analizę dziejów i zawartości kolekcji książek Uniwersytetu Wileńskiego, które zostały darowane w 1829 r. ukazem carskim dla zniszczonej w pożarze w 1827 r. Biblioteki Abowskej (Turku), a obecnie są przechowywane w Bibliotece Narodowej Finlandii. W oparciu o źródła („Dziennik Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego”, 1823-1832; „Katalog ksiąg dubletowych” Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, 1829 i inne) ujawniono, że książki w Wilnie wybierano ze zbiorów dubletowych od końca 1827 r., a wysłano do Helsinek nie wcześniej niż 28 II 1829 r. Łącznie do katalogu ksiąg na wspomożenie biblioteki w Helsinkach włączono 1481 tomów z różnych dziedzin wiedzy, w tym z teologii 406 woluminów, fizyki – 266, medycyny – 245. W czasie przeprowadzonych w 2015 r. w zbiorach Biblioteki Narodowej Finlandii badań de visu oraz przy wykorzystaniu źródeł archiwalnych udało się zidentyfikować ponad 400 jednostek druków i pojedynczych rękopisów mających proweniencję Uniwersytetu Wileńskiego. Wśród tych obiektów znajdują się egzemplarze z bibliotek prywatnych kanoników wileńskich G. Albiniusa, N. Deciusa, J.K. Wojsznarowicza, słynnego kaznodziei dominikanina F. Birkowskiego, magnatów Sapiehów, profesorów Uniwersytetu Wileńskiego G. Forstera, L.H. Bojanusa i innych. ,,Dar wileński” był zbierany z dubletów, a więc w jego skład weszły również książki z dawnych kolegiów jezuickich w Grodnie i Słucku. Wyniki badań proweniencyjnych rozproszonego dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów mogą okazać się bardzo przydatne przy tworzeniu nowej syntezy historii książki i bibliotek Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Słowa kluczowe: historia bibliotek , Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego , kolekcja , donacja , Akademia w Åbo , Turku , pożar , Biblioteka Narodowa Finlandii , badania proweniencyjne , rekonstrukcja dziedzictwa piśmienniczego.


Henryka Ilgiewicz
Biblioteki polskich towarzystw naukowych w Wilnie w pierwszej połowie  XX wieku [139-146]

Abstrakt:
Liczne polskie towarzystwa działające w Wilnie w pierwszej połowie XX w. miały własne biblioteki. W niniejszej pracy wzięto pod uwagę książnice dwóch powstałych na początku XX w. polskich towarzystw naukowych – Towarzystwa Muzeum Nauki i Sztuki (1907-1914) oraz Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939). Wymienione organizacje i ich biblioteki zajmowały ważne miejsce w ówczesnym kulturalnym i naukowym życiu Wilna. Przyczyniły się także do zachowania dziedzictwa kulturowego poprzez kolekcjonowanie dzieł sztuki, starych druków, rękopisów i pamiątek historycznych. Znaczna część zgromadzonych przez nich zbiorów uległa rozproszeniu podczas II wojny światowej oraz w trudnych latach powojennych, fragment – pozostał w archiwach i bibliotekach wileńskich do dnia dzisiejszego i służy celom naukowym i oświatowym.

Słowa kluczowe: Wilno , biblioteki wileńskie , Towarzystwo Muzeum Nauki i Sztuki w Wilnie , Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie.


Anna Supruniuk, Mirosław A. Supruniuk
Archiwum Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919-1939/1942). Historia, stan  i perspektywy badawcze [147-170]

Abstrakt:
Archiwum Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie jest jednym z licznych polskich zespołów archiwalnych dotyczących okresu dwudziestolecia międzywojennego, które znajdują się w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym w Wilnie. I jednym z nielicznych, który zachował się niemal w całości. Przez wiele lat kolekcję uważano za zaginioną. Po 1990 r. zaczęto ją wykorzystywać do badań nad historią nauki w Wilnie. Najgłębiej zbiór jest eksploatowany przez polsko-litewski zespół badaczy przygotowujących monografię USB na 2019 r. Brak zainteresowania państwa polskiego losami archiwum spowodował, że pomimo przygotowanych projektów badawczych pozostaje ono nieuporządkowane i nieopracowane, a w dużej części wymaga natychmiastowej interwencji konserwatorskiej. Istnieje obawa, że w niedalekiej przyszłości zasób ten – po opracowaniu w języku litewskim – będzie trudno dostępny dla wielu badaczy z Polski.

Słowa kluczowe: Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie , archiwum USB , Maria Dunajówna , Litewskie Centralne Archiwum Państwowe.


Lilia Kowkiel
Polskie księgozbiory i polonika w zbiorach białoruskich [171-184]

Abstrakt:
Ze względu na wspólną przeszłość, sięgającą korzeniami wieloetnicznej i wielojęzycznej dawnej Rzeczypospolitej, rzeczą naturalną jest obecność licznych poloników w zbiorach białoruskich. Druki te zostają ujawnione m.in. dzięki postępującym pracom nad stworzeniem pełnego bibliograficznego katalogu-repertuaru drukowanej książki na Białorusi (od 1517 r.) oraz bibliograficznego rejestru zabytków książkowych. W związku z tym obszary badawcze polskich i białoruskich bibliologów nierzadko pokrywają się, co sprzyja działaniom zespołowym i projektowym, aktywnie prowadzonym od lat 90. XX w. W artykule przedstawiono liczne przykłady zrealizowanych badań indywidualnych i instytucjonalnych, w wyniku których dokonano rejestracji historycznych księgozbiorów w zasobach białoruskich, w tym zawierających cenne polonika. Efekty tych działań pozwalają na określenie tematyki i kierunków dalszych wspólnych przedsięwzięć badawczych.

Słowa kluczowe: polskie księgozbiory , polonika , białoruskie księgozbiory , księgozbiory historyczne , bibliografia.


Jury Lauryk
Bernardyński pisarz z ХVІІІ wieku Michał Paszkiewicz i jego kazania w zbiorach Narodowego Muzeum Historycznego Republiki Białoruś w Mińsku [185-194]

Abstrakt:
W zbiorach starodruków Narodowego Muzeum Historycznego Republiki Białoruś znajduje się adligat, w skład którego wchodzi pięć z sześciu obecnie znanych utworów piszącego po polsku autora białoruskiego Michała Paszkiewicza – wszystkie te wydawnictwa opatrzone są własnoręcznymi dedykacjami twórcy. Zrobił on karierę w zakonie oo. Bernardynów – po przejściu kolejnych stopni hierarchii osiągnął godność kustosza i wreszcie – prowincjała litewskiego. Na polu literatury odznaczył się przede wszystkim jako pisarz kaznodziejski, publikując wygłaszane przez siebie kazania funeralne poświęcone osobom z najwyższych warstw społecznych. Niniejszy artykuł traktuje o drukowanej spuściźnie pisarza jako źródle do studiów nad jego działalnością zakonną i literacką.

Słowa kluczowe: XVIII w. , Michał Paszkiewicz , Józef Kleczkowski , Kościół katolicki w Wielkim Księstwie Litewskim , zakony , bernardyni , homiletyka , drukarstwo , stare druki.


Alesia Sauczuk
Wybrane kolekcje książek w zbiorach Grodzieńskiego Państwowego Muzeum Historyczno-Archeologicznego [195-210]

Abstrakt;
Artykuł przedstawia księgozbiór Grodzieńskiego Państwowego Muzeum Historyczno-Archeologicznego, który zawiera jedną z najbogatszych historycznych kolekcji książek na Białorusi. Początkami swymi sięga lat 20. XX w. Do zbiorów muzealnych trafiły książki z biblioteki klasztoru dominikańskiego w Grodnie, księgozbiór ze Świsłoczy należący do Wandalina Pusłowskiego i jego córki Marty Krasińskiej. Spotykamy tu również książki ze śladami przynależności do bibliotek przedstawicieli rodu Potockich, druki z księgozbiorów Ciecierskich, Ossolińskich, Bispingów z Massalan, Narbuttów, Kazimierza Lenartowicza, księdza Kazimierza Kontryma z Werejek. Badanie ich losów utrudnia brak archiwum muzealnego z okresu międzywojennego, jednak sporo informacji uzyskujemy dzięki zachowanym licznym znakom proweniencyjnym.

Słowa kluczowe: Grodzieńskie Państwowe Muzeum Historyczno-Archeologiczne , księgozbiór , biblioteka klasztoru dominikańskiego w Grodnie , Wandalin Pusłowski , Marta Krasińska , Biblioteka Tulczyńska , Potoccy , Ciecierscy , Bispingowie , Narbuttowie , Kazimierz Lenartowicz , Kazimierz Kontrym.


Elena Razwanowicz
Biblioteka Ordynacji Massalańskiej w zbiorach Państwowego Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Grodnie [211-222]

Abstrakt:
Biblioteka Ordynacji Massalańskiej Bispingów, podobnie jak inne księgozbiory Grodzieńszczyzny, została utracona w czasie II wojny światowej. Historia kolekcji sięga 1853 r., kiedy to została ufundowana ordynacja. Biblioteka mieściła się w pałacu rodziny Bispingów w Massalanach i według świadectw źródłowych zawierała głównie dzieła treści naukowej, w większości w języku francuskim i polskim. Podczas poszukiwania książek z rozproszonego księgozbioru Biblioteki Ordynacji Massalańskiej w różnych bibliotekach Białorusi i w wyniku przeprowadzonych badań proweniencyjnych w zbiorach Grodzieńskiego Państwowego Muzeum Historyczno-Archeologicznego i Narodowego Archiwum Historycznego Białorusi w Grodnie odnaleziono dwa znaczące fragmenty biblioteki ordynackiej, liczące 493 tomy, w tym 44 starodruki. Na podstawie analizy tych dzieł został odtworzony charakter Biblioteki Ordynacji Massalańskiej i jej historia, stanowiąca świadectwo kultury czytelniczej Grodzieńszczyzny w XIX i na początku XX w.

Słowa kluczowe: Biblioteka Ordynacji Massalańskiej , ród Bispingów , II wojna światowa , Grodzieńskie Państwowe Muzeum Historyczno-Archeologiczne , Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi w Grodnie , historia księgozbiorów prywatnych , badania proweniencyjne.


Iuliana Tatianina
Polskojęzyczne starodruki dedykowane biskupowi i metropolicie unickiemu Atanazemu Szeptyckiemu  (1715-1746) w świetle Unickiej teologii moralnej

Abstrakt:
Panegiryki dedykowane biskupom unickim są ciekawymi przykładami dzieł polsko-ukraińskiego pogranicza kulturowego w XVIII w. Z jednej strony biskupi są prezentowani w nich jako należący do polskiego sarmackiego świata, z drugiej – jako pasterze unickiej cerkwi. Autorzy tych panegiryków byli dobrze wykształceni. Teksty pochwalne na cześć biskupa lwowskiego oraz metropolity unickiego Atanazego Szeptyckiego (1715-1746) stworzyli np. znani autorzy kazań, teolodzy, w tym Józef Narolski. Panegiryki poświęcone A. Szeptyckiemu napisano zgodnie z regułami retoryki, przy użyciu toposów: nieśmiertelnej sławy, pasterza, rodziny, cnót, skromności autora. Typowy sposób opowiadania o znanej osobie (historia rodziny, narodzenie, nauczanie, śmierć) w połączeniu z teologią moralną Cerkwi unickiej pozwalał zarysować oryginalny obraz unickiego biskupa z XVIII w.

Słowa kluczowe: panegiryk , barok , Józef Narolski , Atanazy Szeptycki , biskup unicki , cerkiew unicka ,  XVIII w. , Slavia Unita , moralna teologia unicka.


Irena Ciborowska-Rymarowycz
Polonika w księgozbiorze klasztornym karmelitów bosych w Berdyczowie  (na podstawie katalogu rękopiśmiennego z 1781 r.). Zarys problemu [229-238]

Abstrakt:
Berdyczowski klasztor karmelitów bosych pw. Niepokalanego Poczęcia NMP znajdował się na terenie diecezji kijowskiej, później – łucko-żytomierskiej, w obrębie Polskiej Prowincji Karmelitów Bosych pw. Ducha Świętego. Fundatorem konwentu był wojewoda kijowski Janusz Tyszkiewicz, który zbudował go jako wotum za uwolnienie z niewoli tatarskiej. Aktu erekcyjnego dokonał 19 VII 1630 r. w Trybunale Koronnym Lubelskim. Po kasacie klasztoru przez władze rosyjskie w 1866 r. jego księgozbiór został w 1878 r. przewieziony do Kijowa i przekazany Bibliotece Uniwersyteckiej, a następnie wraz z nią włączony w latach 1927-1928 do Biblioteki Narodowej Ukrainy. Rękopiśmienny katalog biblioteki klasztornej z 1781 r. jest ważnym źródłem do historii i charakterystyki karmelitańskiej kolekcji. Spis zawiera 3467 opisów bibliograficznych obejmujących 7264 tomy (uporządkowane w 20 działach tematycznych). Księgoznawcza analiza treści katalogu pozwoliła na zestawienie danych statystycznych i tematycznych dotyczących druków polskich znajdujących się w bibliotece klasztornej.

Słowa kluczowe: klasztor karmelitów bosych w Berdyczowie , księgozbiór klasztorny , katalog rękopiśmienny księgozbioru klasztornego , Biblioteka Narodowa Ukrainy im. W.I. Wernadskiego.


Maria Konopka
Źródła rękopiśmienne do badania polskiego rynku wydawniczego Lwowa w XIX w. w zbiorach Lwowskiej Biblioteki im. Wasyla Stefanyka [239-250]

Abstrakt:
Artykuł poświęcony jest zawartości fondów z materiałami na temat polskiego ruchu wydawniczego we Lwowie XIX w. przechowywanych we Lwowskiej Bibliotece Naukowej im. W. Stefanyka. Zawartość fondu Ostapa Ortwina (fond 73): korespondencja wydawnicza Księgarni Polskiej Bernarda Połonieckiego i kierownika działu wydawniczego firmy. Księgarnia Władysława Bełzy w fondzie Ossolineum (fond 54). Perypetie finansowe wspólnika Księgarni Polskiej Mikołaja Biernackiego, wydawcy czasopisma „Tydzień Polski” (Archiwum Baworowskich, fond 209 i Archiwum Pawlikowskich, fond 76). Wartość materiałów źródłowych i ich wykorzystanie w badaniach.

Słowa kluczowe: Księgarnia Polska Bernarda Połonieckiego , Ostap Ortwin , Księgarnia Władysława Bełzy , Mikołaj Biernacki, wydawca czasopisma „Tydzień Polski” , księgarstwo lwowskie , Lwów , XIX/XX w.


Tetiana Karoyeva
Polskie księgozbiory Podola Wschodniego z początku XX w.: ogólna charakterystyka właścicieli i zawartości zbiorów (na podstawie zasobów Winnickiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej imienia K.A. Timiriaziewa, Ukraina)

Abstrakt:
W artykule opisano księgozbiory prywatne z początku XX w. Polaków z Podola Wschodniego. Zostały one znacjonalizowane przez władze sowieckie w latach 1919-1920, a obecnie są przechowywane w zbiorach Winnickiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej im. K.A. Timiriaziewa na Ukrainie. Pozostałości po tych kolekcjach liczą w sumie około 5100 tomów w językach: polskim, francuskim, rosyjskim, niemieckim, angielskim, łacińskim i ukraińskim (kolejność według liczebności). Książki pochodzą z XVI – początku XX w.; wydrukowano je w oficynach działających na ziemiach polskich oraz w innych krajach europejskich. Analizowane publikacje pochodzą z ośmiu bibliotek rodowych (ziemiańskich) oraz z 45 kolekcji prywatnych. Ich zbiór umożliwia w pewnym stopniu charakterystykę omawianych kolekcji, a także przedstawienie zainteresowań czytelniczych Polaków z Podola, ich praktyk lekturowych, sposobów wykorzystania lektury w życiu codziennym. Pozwala ponadto na ukazanie roli książki w kształtowaniu tożsamości narodowej.

Słowa kluczowe: biblioteki domowe , polonika , Podole , książka , księgozbiory prywatne , proweniencja.


Krzysztof Kossarzecki
Z prac Biblioteki Narodowej nad inwentarzem zachowanych rękopisów z dawnej Biblioteki Załuskich [263-270]

Abstrakt:
Jesienią 1944 r. wraz ze zrujnowaniem Warszawy zagładzie uległy bogate zbiory kilku polskich bibliotek, w tym Biblioteki Narodowej. Ze zbiorów rękopisów dawnej Biblioteki Załuskich ocalało niecałe 2000 manuskryptów – głównie w języku niemieckim – które Niemcy w czasie okupacji wywieźli do Rzeszy. Zniszczone zostały wszystkie spisy i inwentarze. Po wojnie specjaliści Biblioteki Narodowej podjęli prace nad odtworzeniem zawartości kolekcji rękopisów dawnej Biblioteki Załuskich. W ramach współpracy z Rosyjską Narodową Biblioteką w Petersburgu korzystano z zachowanych tam dziewiętnastowiecznych inwentarzy. Dzięki temu odnaleziono jeszcze kilkaset znajdujących się w Petersburgu rękopisów należących do Załuskich. Obecnie prowadzone są ostatnie prace nad sporządzeniem inwentarza wszystkich zachowanych manuskryptów z dawnej Biblioteki Załuskich. Artykuł omawia te zagadnienia i informuje o problemach związanych z identyfikacją i opracowaniem wskazanych obiektów.

Słowa kluczowe: Biblioteka Załuskich , Biblioteka Narodowa , Cesarska Biblioteka Publiczna , Rosyjska Narodowa Biblioteka w Petersburgu , rękopisy Biblioteki Załuskich , rewindykaty , załusciana , Inwentarz rękopisów Biblioteki Załuskich , sygnatury , porządkowanie rękopisów.


Николай Викторович Николаев
Изучение книжной полоники сотрудниками Российской Национальной библиотеки в Санкт-Петербурге в XXI веке [271-276]

Abstrakt:
Изучение польских старопечатных книг в Российской Национальной библиотеке в Санкт-Петербурге в настоящее время раскладывается на два основных направления. Одно из них – это поиск и идентификация сохранившихся экземпляров, которые становятся предметом наблюдения над типографикой издания, его художественным оформлением,  переплётом  и  провиненциями,  что  позволяет  включить  книгу в число источников культурной истории региона обитания. Особое значение при- обретают находки экземпляров, связанных с известными историческими деятелями. В качестве примера можно привести найденную в собрании Отдела редких книг Российской Национальной библиотеки книгу с автографом Иосифа Анджея Залуского.Другое направление работы – выявление и описание комплексов книг, так или иначе связанных с культурной историей Речи Посполитой. Это могут быть части личных библиотек, как неизвестные ранее книги из собрания короля Сигизмунда Августа или рода Сапег. Принцип подбора может быть иным, напиример, книги вышедшие в знаменитом европейском издательском доме.

Ключевые слова:  Российская  Национальная  библиотека  в  Санкт-Петербурге  , исследования полоников , библиотека Залуских , исторические книгозбовр ,  сотрудничестово Национальной библиотеки в Варшаве с Российской Национальной  библиотекой

Badania nad polską kolekcją w Rosyjskiej Bibliotece w Sankt Petersburgu w XXI wieku

Obecnie badania polskich starych druków w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt  Petersburgu prowadzone są w dwóch zasadniczych kierunkach. Pierwszy to wyszukiwanie i identyfikacja zachowanych egzemplarzy, które bada się pod kątem typograficznym, artystycznym, oprawy i proweniencji, i które pozwalają włączyć książkę w historię  kultury badanego regionu. Szczególnego znaczenia nabierają odnalezione egzemplarze  ksiąg związane ze znanymi postaciami historycznymi. Drugi kierunek to wyszukanie    i opisanie zespołów ksiąg związanych z historią kultury Rzeczypospolitej. Mogą to być  fragmenty bibliotek prywatnych, jak na przykład nieznane dotąd książki ze zbiorów króla Zygmunta Augusta, czy rodu Sapiehów. Kryterium doboru może być także inne, na  przykład książki wydane w znakomitych drukarniach europejskich związane z Polską.  Artykuł zaznajamia czytelnika z publikacjami pracowników różnych działów Rosyjskiej  Biblioteki Narodowej, poświęconymi zabytkom kultury książki Rzeczypospolitej. Długoletnie doświadczenie pokazało, że najbardziej owocną [skuteczną] metodą jest realizacja  wspólnych, kompleksowych projektów polskich i rosyjskich bibliotekarzy i historyków.  Szczególną nadzieję na nowe odkrycia dają projekty dotyczące badań starych druków    z bibliotek klasztornych i prywatnych, a także zbiorów braci Załuskich, przechowywanych w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej.

Słowa kluczowe: Rosyjska Biblioteka Narodowa w Sankt Petersburgu , badania poloników , Biblioteka Załuskich , księgozbiory historyczne , współpraca Biblioteki Narodowej w Warszawie z Rosyjską Biblioteką Narodową.


Olga Guseva
Polska kolekcja w Oddziale Słowiańskim Biblioteki Rosyjskiej Akademii Nauk: historia i badania [277-286]

Abstrakt:
Historia Oddziału Słowiańskiego Biblioteki Rosyjskiej Akademii Nauk zaczyna się w latach 80. XIX w. Obecnie zbiory druków słowiańskich (wydanych przed 1930 r.) liczą około 80 000 tytułów w trzystu tysiącach woluminów. Najbogatszym zbiorem Oddziału Słowiańskiego jest kolekcja polska. Liczy około 40 000 tytułów, czyli ponad 80 000 egzemplarzy, w tym około 2000 periodyków i 2700 starych druków. Badania nad kolekcją polską w Oddziale Słowiańskim zaczęły się dopiero w 1995 r. Niniejszy artykuł zawiera podsumowanie studiów przeprowadzonych w ciągu ostatnich 20. lat.

Słowa kluczowe: Oddział Słowiański Biblioteki Rosyjskiej Akademii Nauk , zbiory polskie , katalogi kolekcji , stare druki polskie , książki dla dzieci , badania proweniencyjne.


Wiesław Caban
Pamiętniki i listy zesłańców postyczniowych w zbiorach archiwów rosyjskich (centralnych i syberyjskich) [287-294]

Abstrakt:
Po upadku powstania styczniowego ok. 20 000 Polaków znalazło się na zesłaniu syberyjskim. Poważną część tej grupy stanowili Polacy z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina). Zesłańcy z tego obszaru w zdecydowanej mierze wywodzili się ze zdeklasowanej szlachty. Na Syberię trafiły także kobiety. W przypadku niektórych była to kara za działalność polityczną w latach 1863-1864, inne dobrowolnie podążyły za mężami lub narzeczonymi. Polscy zesłańcy na Syberii starali się żyć w swoich grupach, zwanymi niejednokrotnie „ogółami”. Podlegały one szczególnemu nadzorowi władz carskich. Z dużą częstotliwością posądzano je o przygotowywanie zbrojnego spisku. Gdy tylko zrodziły się podejrzenia, następowały aresztowania, rekwirowano też wszelką korespondencję z rodziną, pamiętniki i różnego rodzaju zapiski z pobytu na Syberii. Wszelka spuścizna piśmiennicza zesłańców trafiała do sekretnego archiwum III Oddziału Szefa Żandarmerii i jest przechowywana w Państwowym Archiwum Rosyjskiej Federacji w Moskwie. Część zapisków została natomiast odnaleziona w Omsku, Tomsku i Krasnojarsku. Na podstawie tej spuścizny możemy z jednej strony odtworzyć życie codzienne polskich zesłańców, z drugiej – sytuację materialną rodzin polskich mieszkających na Ziemiach Zabranych. Listy pisane przez krewnych, zwłaszcza z Wileńszczyzny, są też ciekawym zabytkiem kultury języka polskiego. Pamiętać trzeba bowiem, że wychodziły one spod ręki drobnej szlachty, słabo wykształconej.

Słowa kluczowe:  pamiętniki , listy , zesłańcy postyczniowi , Rosja , Syberia , XIX wiek.


Aleksander Sielicki
Biblioteka polska przy parafii rzymskokatolickiej w Jekaterynodarze (Krasnodarze)  z przełomu XIX-XX wieku w świetle zachowanych źródeł [295-302]

Abstrakt:
Artykuł poświęcony jest bibliotece polskiej działającej przy kościele rzymskokatolickim w Jekaterynodarze (Krasnodarze) w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX w. Gromadzenie książek w języku polskim przy kościele pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej  było rzeczą naturalną, gdyż w Jekaterynodarze większość kapłanów katolickich stanowili Polacy (lub osoby co najmniej rozumiejące język polski); sytuacja przedstawiała się podobnie, jeśli chodzi o parafian. Ważnym wydarzeniem w życiu społeczności polskiej stało się założenie przy kościele w Jekaterynodarze biblioteki publicznej w 1898 r., a kilka lat później – otwarcie biblioteki-czytelni przy Rzymskokatolickim Towarzystwie Niesienia Pomocy Biednym (1905 r.). Już w 1907 r. jej księgozbiór liczył 630 tomów. Znaczny udział w uzupełnianiu kolekcji mieli parafianie. Trzon zbiorów stanowiły książki w języku polskim, ale placówka gromadziła także wydawnictwa w języku rosyjskim i innych. Po ustanowieniu w Jekaterynodarze (Krasnodarze) władzy radzieckiej księgozbiór biblioteki-czytelni posłużył za podstawę zbiorów Krasnodarskiej Polskiej Biblioteki Publicznej, która także mieściła się przy kościele. Obok niej funkcjonowała Polska Szkoła Pracy. W 1923 r. polska biblioteka posiadała około 680 tomów książek. Po kilku latach część polskich książek przekazano do Miejskiego Klubu Kulturowo-Oświatowej i Polityczno-Wychowawczej Działalności wśród Mniejszości Narodowych „Nacmien” (istniała tam również sekcja polska). Tu polski księgozbiór został uzupełniony o literaturę marksistowską. Po okresie „wielkiego terroru”, kiedy to zamknięto kościół i klub „Nacmien”, książki w języku polskim w zasadzie uległy zniszczeniu. Tylko nieliczne tomy trafiły do Krasnodarskiej Regionalnej Biblioteki Uniwersalnej imienia A.S. Puszkina.

Słowa kluczowe: księgozbiór polski na przełomie XIX-XX w. , kościół rzymskokatolicki w Jekaterynodarze (Krasnodarze) ,  biblioteka-czytelnia , Krasnodarska Polska Biblioteka Publiczna.


Aлексей Александров
„Польская коллекция” в фонде Самарской областной универсальной научной библиотеки [303-308]

Abstrakt:
Статья содержит краткое описание коллекции польской и полонийной литературы, хранящейся в фонде отдела редких книг Самарской областной универсальной научной библиотеки. Коллекция сформирована на основе книг, бытовавших на территории самарского региона до Октябрьской революции 1917 г. и в первые десятилетия Советской власти.

Ключевые слова: поляки ,  польская книга , книжные коллекции , Самара , Польский рабочий клуб в Самаре , Самарская областная универсальная научная библиотека.

Polskie kolekcje w Oddziale Rzadkich Ksiąg Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej w Samarze [303-308]

Artykuł zawiera krótki opis kolekcji polskich i poloników przechowywanych w Oddziale Rzadkich Ksiąg Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej w Samarze. Zbiór ten obejmuje ponad 800 publikacji wydanych na terenie Polski, Rosji i Białorusi od  XVII do połowy XX w. Pochodzą one z księgozbiorów prywatnych i instytucjonalnych, m.in. ze Lwowa. Duża część z nich należała do Polaków mieszkających w regionie samarskim do rewolucji 1917 r. i w pierwszych dziesięcioleciach władzy sowieckiej.

Słowa kluczowe: Polacy , książki polskie , kolekcje książek , Samara , Polski Robotniczy Klub w Samarze , Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa w Samarze.


Maria Juda
O potrzebie dalszych badań nad polonikami bibliologicznymi w Szwecji [309-318]

Abstrakt:
Kolekcje polskiego dziedzictwa piśmienniczego najpoważniej ucierpiały w trakcie wojen polsko-szwedzkich w XVII i na początku XVIII w. Podczas każdej z trzech kampanii wojennych Szwedzi grabili i wywozili za Bałtyk polskie biblioteki kościelne (klasztorne, katedralne, kapitulne) oraz świeckie, w tym księgozbiory królów polskich (Zygmunta II Augusta i Zygmunta III Wazy). W oliwskim traktacie pokojowym z 1660 r. strona polsko-litewska zadbała o zapis zapewniający zwrot zagarniętych dóbr kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ale nie znalazł on praktycznej realizacji. Przed polskimi badaczami stanęło więc zadanie poszukiwania i rejestracji poloników przechowywanych w zbiorach szwedzkich. Działania prowadzone w tym zakresie w XIX, XX i XXI w. pokazały bogactwo, różnorodność i wartość ksiąg należących do polskiego dziedzictwa piśmienniczego, ale objęły one tylko pewną jego część. Istnieje zatem potrzeba dalszych tego rodzaju badań, które pozwolą na bardziej pogłębione poznanie różnych aspektów dziejów kultury książki w Polsce. Studia te będą też istotnym wkładem do rozważań historyczno-bibliologicznych, literaturoznawczych, naukoznawczych, muzykologicznych i innych.

Słowa kluczowe: bibliologia , bibliologia historyczna , księgozbiory historyczne , polonika w Szwecji , rejestracja , katalog.


Peter Sjökvist
Książki z Poznania w Bibliotece Uniwersytetu w Uppsali

Abstrakt:
W zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Uppsali znajduje się wiele książek, które do roku 1655 należały do Kolegium Jezuickiego w Poznaniu, a które wojska szwedzkie zagrabiły i wysłały jako łup wojenny do Szwecji. W artykule prezentuję historię tej poznańskiej kolekcji, opracowaną na podstawie śladów materialnych: historię samej biblioteki, jej zagrabienie w 1655 r., przetransportowanie do punktu docelowego w Szwecji. Fizyczne ślady tych wszystkich wydarzeń są ciągle widoczne na samych książkach i są one oczywiście w dalszym ciągu najważniejszą podstawą dla zrozumienia istnienia kolekcji we współczesnym kontekście. Dodatkowym wsparciem są tutaj katalogi i rejestry z epoki, które pomagają nam w zrekonstruowaniu tej ważnej historycznej kolekcji.

Słowa kluczowe: łupy wojenne ,  Poznań , katalogowanie , rejestracja materiałów.


Eugeniusz S. Kruszewski
Archiwum i księgozbiór Naukowego Instytutu Polsko-Skandynawskiego [329-336]

Abstrakt:
Instytut Polsko-Skandynawski powstawał w ramach polskiego państwa na uchodźstwie, w okresie gdy Polska była częścią bloku sowieckiego. Założony w 1985 r. z sie dzibą w Kopenhadze IPS dysponuje starszymi o 15 lat archiwum i księgozbiorem. Dokumentacja zajmuje ok. 40 metrów bieżących. Składają się na nią materiały do rozpraw naukowych, korespondencja z członkami jednostki i instytucjami, źródła do dziejów emigracji polskiej i jej organizacji w krajach skandynawskich. Księgozbiór liczy ok. 2000 tomów. Znajdują się w nim prace naukowe członków instytutu, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie”, „Acta Cassubiana”, publikacje własne placówki, literatura w językach skandynawskich dotycząca Polski, polska literatura poświęcona dziejom Gdańska i Pomorza, czasopisma ukazujące się poza Polską i inne. Instytut nie miał i nie ma specjalistycznej administracji tymi zbiorami, jak również finansowej możliwości zatrudnienia odpowiedniego personelu. Ze względu na te problemy, gdy stało się to możliwe po przemianach ustrojowych w kraju, dokumentacja oraz księgozbiór są sukcesywnie przekazywane do Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Emigracji UMK w Toruniu i specjalistycznych bibliotek w Polsce.

Słowa kluczowe: archiwalia , dokumentacja ikonograficzna , prace naukowe , księgozbiór specjalistyczny , przekazywanie materiałów do archiwów i bibliotek w Polsce.


Olaf Hamann
Die Polonica-Sammlung der Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz  und Aspekte der Provenienzforschung [337-344]

Abstrakt:
Die SBB PK verfügt über eine der umfangreichsten Sammlungen von Polonica in Deutschland. Seit Eröffnung der Bibliothek im Jahr 1661 sammelt sie umfassend Veröffentlichungen aus und über Polen mit dem Schwerpunkt im Bereich der polnischen Sprache, Literatur und Kultur, der deutsch-polnischen Beziehungen, sowie der jeweiligen Minderheiten in beiden Ländern. Diese historische Sammlungsentwicklung sowie die heutigen Aufgaben der SBB PK bei der Literatur- und Informationsversorgung der wissenschaftlichen Fachöffentlichkeit in Deutschland werden dargelegt. Wie die Geschichte beider Länder ist auch die Sammlungsentwicklung der SBB PK von zahlreichen Brüchen geprägt. Zur Erforschung eines dieser durch die NS-Herrschaft und den Zweiten Weltkrieg verursachten Brüche startete die SBB PK ein Programm zur Erforschung der Provenienzgeschichte von NS-verfolgungsbedingt entzogenen Büchersammlungen. In welchem Maße davon auch die Polonica-Sammlung der SBB PK betroffen ist, soll an Beispielen herausgearbeitet werden.

Schlagworte: Staatsbibliothek zu Berlin – Polonica – Sammlungsaufbau – Provenienzforschung – Informationsvermittlung – Wilhelm Feldman – Aleksander Brückner – Sigismund II. August – Hugo Andres Krüß.

Kolekcja poloników Biblioteki Państwowej w Berlinie  i aspekty badań proweniencyjnych [337-344]

Biblioteka Państwowa w Berlinie – Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego dysponuje jedną z największych w Niemczech kolekcją poloników. Od otwarcia Biblioteki w roku 1661 gromadzone są w niej licznie publikacje dotyczące Polski, zwłaszcza z zakresu języka polskiego, literatury i kultury polskiej, na temat stosunków polsko- -niemieckich, jak również mniejszości narodowych w obydwu krajach. W niniejszym artykule został przedstawiony historyczny rozwój kolekcji poloników oraz obecne zadania Biblioteki w zakresie gromadzenia literatury tego typu i zapewnienia informacji o niej środowisku naukowemu w Niemczech. Tak jak na historię obydwu krajów, tak również na rozwój zbiorów berlińskiej Biblioteki miały wpływ liczne burze dziejowe. Aby zbadać jeden z tych okresów, związany z nazizmem i II wojną światową, Biblioteka rozpoczęła program badań proweniencyjnych dotyczących księgozbiorów zagrabionych przez nazistów w krajach okupowanych. Niniejszy artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, w jakim zakresie ów problem dotyczy również kolekcji poloników Biblioteki.

Słowa kluczowe: Biblioteka Państwowa w Berlinie , polonika , struktura kolekcji , badania proweniencyjne , brokering informacyjny , Wilhelm Feldman , Aleksander Brückner , Zygmunt II August , Hugo Andres Krüß.


Norbert Kunz
Polonica der Bayerischen Staatsbibliothek – Bestände und digitale  Dienstleistungen [345-356]

Abstrakt:
Die Bayerische Staatsbibliothek in München fungiert seit Anfang der 1950er Jahre in Deutschland mit Förderung der Deutschen Forschungsgemeinschaft als Referenzbibliothek u.a. für die Länder Ost-, Ostmittel- und Südosteuropas, auch wenn die Anfänge ihrer Osteuropabestände wesentlich weiter in die Vergangenheit zurückreichen. Die Polonica-Sammlung zählt zu den weltweit bedeutendsten. Sie umfasst rund 150 000 gedruckte Bände, ebenso wie Inkunabeln, Alte Drucke, 900 Zeitschriften, elektronische Ressourcen, Mikroformen, Karten, Bilder uvm. Seit den 1990er Jahren unterstützt die Bayerische Staats- bibliothek die Polenforschung zudem durch zahlreiche digitale Projekte und Dienstleistungen. Diese werden in der Plattform „Virtuelle Fachbibliothek Osteuropa” (ViFaOst, www.vifaost.de) gebündelt, u.a. mit dem Fachrepositorium für Open-Access-Volltexte „Osteuropa-Dokumente online” (OstDok, www.ostdok.de).

Schlagworte: Bayerische Staatsbibliothek , Osteuropasammlung , Polonicum , Inkunabel ,  Alter Druck , Mikrofilm , ViFaOst , OstDok.

Polonika w Bawarskiej Bibliotece Państwowej  – zasoby i usługi cyfrowe [345-356]

Bawarska Biblioteka Państwowa w Monachium funkcjonuje od początku lat 50.  XX w. przy wsparciu Niemieckiej Wspólnoty Badawczej jako biblioteka referencyjna m.in. dla państw Europy Wschodniej, Środkowo-Wschodniej i Południowej, mimo że początki jej zasobów związanych z Europą Wschodnią odnoszą się w większym stopniu do przeszłości. Kolekcja poloników należy do najbardziej znaczących w skali światowej. Obejmuje około 150 000 druków, w tym inkunabułów, starych druków, 900 czasopism, dużą liczbę źródeł elektronicznych, mikrofilmów, map, zdjęć i wiele innych. Od lat 90. XX w. Bawarska Biblioteka Państwowa wspiera badania dotyczące Polski, m.in. poprzez liczne projekty i usługi związane z digitalizacją zbiorów. Są one udostępniane na platformie cyfrowej Wschodnioeuropejskiej Wirtualnej Biblioteki Fachowej (ViFaOst, www. vifaost.de).

Słowa kluczowe: Bawarska Biblioteka Państwowa , kolekcja wschodnioeuropejska , polonikum , inkunabuł , stary druk , mikrofilm , Wschodnioeuropejska Wirtualna Biblioteka Fachowa.


Karina Garsztecka
Materiały samizdatu i polskiego drugiego obiegu wydawniczego w zbiorach Instytutu Badań Europy Wschodniej przy Uniwersytecie Bremeńskim i ich gromadzenie  w latach 80. XX wieku [357-370]

Abstrakt:
Artykuł zawiera zarys historii Instytutu Badań Europy Wschodniej przy Uniwersytecie Bremeńskim i charakterystykę jego zbiorów. Placówka została założona w maju 1982 r. pod nazwą Centrum Badawcze Literatury Niezależnej i Ruchów Społecznych w Europie Wschodniej. Pomysłodawcami jej powołania byli czescy dysydenci, którzy zwracali uwagę niemieckim politykom i opinii publicznej na działalność ruchów społecznych i rozwój kultury niezależnej w krajach byłego bloku wschodniego, a przede wszyst kim – na konieczność ich badania i gromadzenia źródeł na ten temat. Instytut w Bremie łączył te dwa zadania od początku swej działalności, zbierając literaturę samizdatu i inne źródła do badań nad opozycją polityczną i kulturą niezależną w krajach tzw. demokracji ludowej. Kolekcje polskich publikacji tzw. drugiego obiegu wydawniczego z lat 1976-1989/90, wciąż kompletowane, obejmują dzisiaj druki zwarte, periodyki, pocztę niezależną, ulotki, plakaty oraz nagrania audio i audiowizualne. Zbiory te, zgromadzone m.in. dzięki aktywnej współpracy instytutu z polskimi emigrantami, obecnie są także uzupełniane materiałami, prywatnymi kolekcjami, przekazywanymi przez Polaków zamieszkałych głównie w Niemczech.

Słowa kluczowe: polonika w Niemczech , drugi obieg wydawniczy w PRL ,  samizdat , opozycja polityczna , NSZZ „Solidarność” , polska emigracja w Niemczech , lata 70.80. XX w. , Brema ,  archiwa emigracji.


Marta Špániová, Lucia Lichnerová
Humanistyka cyfrowa w kontekście badań nad historią  kultury książki: polonica od XVI do XVIII wieku w bazach danych piśmiennego dziedzictwa kulturowego związanego  z Królestwem Węgierskim

Abstrakt:
Autorki prezentują główne bazy danych piśmiennego dziedzictwa kulturowego używane do badań nad historią kultury książki na Słowacji, w Republice Czeskiej i na Węgrzech, w szczególności te z nich, które zawierają dane przydatne w badaniach nad polską książką od XVI do XVIII w. Autorki podkreślają potencjał jaki reprezentuje humanistyka cyfrowa i źródła przez nią wykorzystywane dla tradycyjnych badań na historią kultury książki. Analizują wszystkie typy poloników znajdujących się w niektórych zdigitalizowanych kolekcjach bibliotek dawnego Królestwa Węgierskiego istniejących od XVI do XVIII w. Naświetlają również relacje w dziedzinie kultury książki pomiędzy Polską a Słowacją, w szczególności w kontekście powstawania bibliotek mieszczańskich i arystokratycznych oraz rozwoju drukarstwa i księgarstwa w Królestwie Węgierskim.

Słowa kluczowe: humanistyka cyfrowa , książka polska , XVI-XVIII wiek , biblioteki historyczne , Królestwo Węgierskie , badania poloników.


Angela Škovierová
Polonika w bibliotece Instytutu Słowiańskiego w Bratysławie

Abstrakt:
Biblioteka Instytutu Słowiańskiego w Bratysławie, której początki sięgają roku 1827, znana także pod mniej oficjalną nazwą „Biblioteka Štúra”, obecnie stanowi część zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Bratysławie. Tworzy ją znacząca kolekcja literatury w językach czeskim, słowackim i innych językach słowiańskich. Zawiera materiały od XVI do lat siedemdziesiątych XIX w. Zbiór ten stanowi nie tylko odzwierciedlenie orientacji politycznych i zainteresowań zawodowych młodej inteligencji pierwszej połowy XIX w. (znanej jako „pokolenie Štúra”), ale także świadectwo życia literackiego i relacji, jakie łączyły tę grupę z autorytetami naukowymi oraz innymi autorami słowiańskimi o orientacji narodowej. Niniejszy tekst ma charakter przeglądowo-kompilacyjny, oparty został na drukowanym katalogu wspomnianej kolekcji. Prowadzone są działania mające na celu włączenie jej do zasobu narodowego dziedzictwa kulturowego Słowacji. Autorka zapoznaje czytelnika z historią powstania biblioteki instytutowej, zwracając szczególną uwagę na polonika w omawianym zbiorze oraz na to, w jaki sposób trafiły do tej kolekcji.

Słowa kluczowe: biblioteka Instytutu Słowiańskiego w Bratysławie , Biblioteka Uniwersytecka w Bratysławie , Ľudovít Štúr , pokolenie štúrowców , polonika ,  akwizycja.


Elisabeth Walle
Polonika w zbiorach francuskiej Biblioteki Narodowej  (Bibliothèque nationale de France) [387-402]

Abstrakt:
Francuska Biblioteka Narodowa (Bibliothèque nationale de France) posiada jeden z najbogatszych i najcenniejszych zbiorów poloników znajdujących się poza granicami Polski. Polonika, rozumiane w sensie estreicherowskim, obejmują rękopisy, inkunabuły, druki zwarte i ciągłe, ryciny, mapy, muzykalia, numizmatykę. Rękopisy i starodruki od XVI do XVIII w. odzwierciedlają historię stosunków dyplomatycznych między Francją i Polską od elekcji Henryka Walezego na tron Polski w 1573 r. do epoki oświecenia i okresu rozbiorów. Na przestrzeni XIX i XX w. kolejne fale polskiej emigracji politycznej i ekonomicznej do Francji sprzyjały rozwojowi piśmiennictwa polonijnego i emigracyjnego. Publikacje te wpłynęły do francuskiej książnicy jako egzemplarze obowiązkowe. Sekcja polska, powołana w 1951 r., kontynuuje prace nad wzbogacaniem zbioru poloników drogą zakupów, wymiany i darów, a także jego opracowaniem i promocją. Portal tematyczny France Pologne – Francja Polska opracowany we współpracy m.in. z Biblioteką Narodową w Warszawie jest przykładem działań mających na celu ukazanie zasobności i różnorodności poloników w BnF.

Słowa kluczowe: polonika , Francuska Biblioteka Narodowa  , Polacy , Francja.


Piotr Daszkiewicz
Książki gdańskich przyrodników w zbiorach rękopisów Biblioteki Głównej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej (Muséum National d’Histoire Naturelle) [403-412]

Abstrakt:
W XVII i XVIII w. gdańska szkoła przyrodnicza odgrywała ważną rolę w rozwoju historii naturalnej i położeniu podwalin pod nowoczesną biologię. W tym okresie gabinet przyrodniczy króla Francji, a następnie Narodowe Muzeum Historii Naturalnej  (MNHN) stanowił jedno z najważniejszych centrów naukowych Europy. Liczne ślady współpracy gdańskich przyrodników z tą instytucją przetrwały w muzealnej kolekcji. Odegrali oni znaczącą rolę w powstaniu Histoire Naturelle…, pierwszej nowoczesnej encyklopedii przyrodniczej, zredagowanej przez Georges’a-Louisa Leclerca Buffona (1701-1788). Biblioteka Główna MNHN posiada w swoich zbiorach książki Adriana Pauliego, Nicolausa Ölhafena, Georga Segerusa, Ernsta Gottfrieda Heysego, Johanna Adama Kulmusa, Christiana Mentzla, Christophora Gottwalda, Georga Andreasa Helwinga, Joahannesa Philippusiusa i Jacoba Breyniusów, Jacobusa Theodorusa Kleina, Michaela Christopha Hanoviusa, Gottfrieda Reyegera, Johanna Daniela Titiusa, Johanna Reinholda i Georga Forsterów. 90 książek gdańskich przyrodników, a także rękopisy i korespondencja m.in. G. Forstera pozwalają na częściowe odtworzenie historii współpracy gdańszczan  z Gabinetem Historii Naturalnej króla Francji i MNHN.

Słowa kluczowe: gdańska szkoła przyrodnicza , Biblioteka Główna francuskiego Narodowego Muzeum Historii Naturalnej , rękopisy Georga Forstera , kolekcja książek gdańskich przyrodników.


Iwona H. Pugacewicz
Polonika francuskie w zbiorowej świadomości organizatorów i członków pierwszych towarzystw i instytucji Wielkiej Emigracji [413-428]

Abstrakt:
W artykule ukazano podjęty przez wychodźstwo zbiorowy wysiłek społeczny – zrzeszanie się pozbawionych państwowości obywateli w różne ugrupowania i związki w imię nadrzędnego interesu: uprawomocnienia polskiej kultury, udowodnienia jej żywotności jak i zaprezentowania Europie bogatej polskiej tradycji piśmienniczej. Przed ukazaniem emigracyjnych inicjatyw na rzecz tworzenia, promocji i ochrony poloników zaprezentowano wcześniejsze francuskie zainteresowania Wschodem, ze szczególnym uwzględnieniem kultury rosyjskiej. Omówiono – determinowaną bardziej przez polską kulturę niż politykę – aktywność stowarzyszeniową wychodźstwa w jego pierwszych latach pobytu poza macierzą. Przybliżono sylwetki dziewiętnastowiecznych prekursorów działalności na rzecz promocji polskiego piśmiennictwa na Zachodzie, a następnie plany, działalność oraz dorobek twórczy najaktywniejszych organizacji, które powstały po upadku powstania listopadowego. Ukazano zbiorowe jak i indywidualne zaangażowanie na rzecz stopniowej organizacji i gromadzenia polskiego dziedzictwa piśmienniczego. W trakcie omawiania kolejnych działań na rzecz zbierania i tworzenia poloników na emigracji ukazano wspólne polskie myślenie ponad politycznymi podziałami, a także inicjatywy i przedsięwzięcia scalające i de facto formujące Wielka Emigrację. Wskazano na inaczej kształtujący się system emigracyjnych wartości, który w całym procesie promocji polskiej kultury piśmienniczej we Francji wydawał się być kluczowy.

Słowa kluczowe: bibliografia , biblioteki , dziedzictwo narodowe , emigracja , Francja ,  kultura , organizacje , polonicum , patrioticum , rossicum , towarzystwa , wartości , Wielka Emigracja , XIX w.


Bożena Koredczuk
Polski socjolog i bibliograf Wiktor Stanisław Żółtowski (1900-1969) – założyciel francuskiej szkoły historii statystycznej twórczości intelektualnej [429-440]

Abstrakt:
Postać Wiktora Żółtowskiego nie jest bliżej znana w świecie nauki polskiej. Większość życia uczony spędził we Francji. Celem artykułu jest przybliżenie jego osoby i dokonań naukowych. Francuski bibliolog Robert Estivals uznał W. Żółtowskiego za założyciela, opartej na metodzie bibliograficznej, francuskiej szkoły historii statystycznej produkcji intelektualnej. Oryginalność jego badań polegała na wykorzystaniu danych zawartych w różnego typu spisach, głównie w „Bibliographie de la France”, do analizy ilościowej produkcji wydawniczej tekstów naukowych. Prace W. Żółtowskiego powstały na styku bibliologii, historii piśmiennictwa i socjologii.

Słowa kluczowe: Wiktor Stanisław Żółtowski , Viktor Stan , badania socjologiczne , metoda bibliograficzna , bibliometria , francuska szkoła historii statystycznej twórczości intelektualnej.


Maria Wrede
Doświadczenia i refleksje wynikające z realizacji projektu „Inwentarz Archiwum Instytutu Literackiego Kultura” w latach 2009-2015 [441-450]

Abstrakt:
Realizacja projektu „Inwentarz Archiwum Instytutu Literackiego Kultura” została przedstawiona jako podstawa do rozważań metodycznych w zakresie opracowywania zbioru rękopisów i zbiorów mieszanych. Założenia kompleksowego katalogu zbiorów ILK wraz z planem udostępniania w jednej bazie danych w ujednoliconej formule opisu oraz uzyskany w ten sposób „Inwentarz”, powinny stać się punktem wyjścia do rozważań nad podstawą opisu, granicami zbioru i jednostki, pojęciem jednostki, głębokością opisu, swobodą decyzji katalogującego, kartotekami wzorcowymi, a także strategią informacyjną instytucji zarządzającej zbiorem. Doświadczenia z pracy mieszanego zespołu bibliotekarzy i archiwistów przedstawione zostały jako przyczynek do rozbudowania kształcenia obu specjalności o otwartość na łączenie metod opracowania bibliotecznego i archiwalnego w stosunku do zbiorów mieszanych. Wskazano także perspektywę dołączenia do tych rozważań doświadczeń metodycznych z zakresu opracowania zbiorów muzealnych.

Słowa kluczowe: biblioteczne zasady opracowania rękopisów , archiwalne zasady opracowania zbiorów , metodyka opracowania muzealnego , kształcenie bibliotekarzy , kształcenie archiwistów , kształcenie muzealników , zbiory mieszane archiwalno-biblioteczno-muzealne , kartoteki wzorcowe.


Magdalena Szkuta
Katalog starodruków polskich w zbiorach Biblioteki Brytyjskiej (British Library) [451-458]

Abstrakt:
W realizacji międzynarodowego projektu zatytułowanego The Polish Short Title Catalogue, mającego na celu opracowanie katalogu starodruków polskich znajdujących się w zbiorach Biblioteki Brytyjskiej, uczestniczyły trzy instytucje krajowe: Biblioteka Narodowa w Warszawie, Biblioteka Jagiellońska i Biblioteka Kórnicka. Poszczególne etapy projektu realizowano w Warszawie, Krakowie i Londynie. Prace nad katalogiem obejmowały meliorację istniejących rekordów bibliograficznych w celu korekty i uzupełnienia zawartych w nich informacji według aktualnie obowiązujących norm. Kolekcja poloników, choć niewielka (nieco ponad 2000 woluminów), wyróżnia się dużą rozpiętością tematyczną, odzwierciedlającą życie umysłowe, kulturalne, polityczne i religijne dawnej Rzeczypospolitej. Zawiera rzadkie druki od krakowskich inkunabułów poprzez tzw. „Statuty Łaskiego”, dzieła Mikołaja Reja, Macieja z Miechowa, staropolskie edycje Biblii, druki ariańskie po utwory klasyków literatury stanisławowskiej.

Słowa kluczowe: starodruki polskie ,  katalog poloników ,  Biblioteka Brytyjska , Londyn.


Jan Kaczorowski
Londyńskie archiwum artysty emigracyjnego Jerzego Hima – omówienie zawartości oraz potencjału badawczego zbioru [459-468]

Abstrakt:
Jerzy Him (1900-1986; znany również jako George Him) był urodzonym w Łodzi artystą żydowskiego pochodzenia. W 1933 r. wraz z Janem Lewittem założył studio (Atelier Lewitt-Him) specjalizujące się w grafice użytkowej i ilustracji książkowej. W 1937 r. twórcy przenieśli swoją działalność do Londynu. Artysta pozostawił po sobie obszerne archiwum dzieł i różnorodnych dokumentów osobistych oraz zawodowych. Zawiera ono m.in. korespondencję, dzienniki, księgi adresowe, dokumenty finansowe i administracyjne oraz bogatą kolekcję prac artysty: szkiców, odbitek próbnych, reprodukcji fotograficznych oraz oryginalnych projektów. Materiały wchodzące w skład kolekcji stanowią zapis życia prywatnego i kariery artystycznej J. Hima od lat 20. do 1986 r.  Zbiorem początkowo opiekowała się wdowa po artyście. Po jej śmierci spadkobiercy zdecydowali się przekazać zbiór do londyńskiego Archiwum Sztuki i Rzemiosł Artystycznych, działającego przy Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie. Archiwalia te mogą być przydatne w badaniach nad historią sztuki XX w., książką dziecięcą czy polsko-żydowską emigracją w Wielkiej Brytanii.

Słowa kluczowe: archiwum Jerzego Hima , Atelier Lewitt-Him , emigracja , Londyn , historia sztuki , projektowanie graficzne , ilustracja książkowa.


Jolanta Chwastyk-Kowalczyk
Pułapki czyhające na badacza polskiej prasy emigracyjnej na obczyźnie w XX i XXI wieku [469-480]

Abstrakt:
Artykuł omawia trudności, na jakie natrafia badacz polskiej prasy emigracyjnej w Wielkiej Brytanii. Zasadniczym problemem jest niekompletność zbiorów archiwalnych oraz roczników konkretnych tytułów czasopism, brak rzetelnych, holistycznych naukowych opracowań na ten temat, duże rozproszenie zbiorów, często brak dostępu do nich, trudności  w odczytaniu kontekstu politycznego czy społecznego źródeł, nacechowanych proweniencją określonych opcji politycznych, koterii i ugrupowań, konieczność odwo ływania się do pamięci żyjących jeszcze niektórych przedstawicieli pokolenia „niezłomnych” tworzących czasopisma uchodźcze. Za ważną kwestię należy uznać właściwą selekcję materiałów źródłowych.

Słowa kluczowe: polska prasa na emigracji XX-XXI w. , źródła, stan badań , zagrożenia interpretacyjne , prasoznawstwo.


Hieronim Fokciński SJ

Polsko-emigracyjne i polonijne dziedzictwo piśmiennicze w zbiorach rzymskich  i włoskich [481-494]

Abstrakt

Przez wieki Polskę z Włochami, a zwłaszcza z Rzymem, łączyły bardzo ożywione kontakty. Tutaj już w XVI w. powstawały takie ośrodki jak kościół polski, a przy nim – najstarsza biblioteka polska poza granicami kraju, czy hospicjum dla pielgrzymów. Na ten czas datuje się także pierwsze próby stworzenia domu, w którym mogłaby zatrzymywać się młodzież przybywająca na studia. Archiwa włoskie, szczególnie watykańskie, należą do najbogatszych w polonika. Korzystali z nich od dawna badacze z Polski. Celem niniejszej próby przybliżenia polskiego dziedzictwa piśmienniczego jest przede wszystkim prezentacja wysiłków ośrodków polonijnych w zakresie gromadzenia i udostępniania polskich zbiorów bibliotecznych oraz dokumentacji archiwalnej. Omówiono dość bogatą, chociaż mało znaną działalność wydawniczą, bibliograficzną, organizowanie różnych akcji i imprez oraz współpracę z instytucjami włoskimi, a także z licznymi w Rzymie ośrodkami obcych państw.

Słowa kluczowe: Rzym , Włochy , biblioteki , archiwa , wydawnictwa , bibliografie , emigracja , duchowieństwo.


Krzysztof Soliński
Doświadczenia Zakładu Starych Druków Biblioteki Narodowej w Warszawie w zakresie rejestracji poloników w bibliotekach rzymskich w latach 1974-2016 [495-506]

Abstrakt:
Artykuł prezentuje doświadczenia Zakładu Starych Druków BN w zakresie rejestracji poloników drukowanych XVI-XVIII w. zgromadzone w latach 1974-2016 w sumie w 14 bibliotekach rzymskich różnych typów. Realizacja tego projektu była możliwa dzięki umowie pomiędzy Biblioteką Narodową a Papieskim Instytutem Studiów Kościelnych w Rzymie i Fundacją Rzymską im. Margrabiny J.Z. Umiastowskiej. W artykule omówiono różne metodyki prowadzenia rejestracji, organizację pracy, napotykane problemy i zastosowane ich rozwiązania, specyfikę pracy w bibliotekach włoskich (lokalne katalogi, inwentarze, zasady opracowania, ewidencji i udostępniania zbiorów) i jej wpływ na całokształt pracy. Ponadto jako rezultat przyjętych metodyk zaprezentowano ogólne wyniki prowadzonych rejestracji oraz ich znaczenie dla uzupełnienia bibliografii narodowej. Efekty tych prac są obecnie systematycznie publikowane w tomach składających się na serię wydawniczą: Polonika XVI-XVIII Wieku w Bibliotekach Rzymskich.

Słowa kluczowe: polonika , stare druki , dziedzictwo kulturowe , zbiory biblioteczne , rejestracja poloników , Rzym , Włochy , Biblioteka Narodowa , Fundacja Rzymska Margrabiny J.Z. Umiastowskiej , Papieski Instytut Studiów Kościelnych.


Małgorzata Ptasińska
Z dziejów polskiego dziedzictwa piśmienniczego w Szwajcarii po II wojnie światowej. 20 lat Fundacji „Archivum Helveto-Polonicum” we Fryburgu [507-516]

Abstrakt:
Fundacja „Archivum Helveto-Polonicum” została założona przez małżeństwo Jacka i Ludwikę Sygnarskich we Fryburgu w czerwcu 1997 r. Krok ten stanowił naturalne rozwinięcie ich pasji kolekcjonerskiej. Od połowy lat 70. stworzyli bowiem jeden z największych prywatnych zbiorów wydawnictw drugiego obiegu oraz prasy i wydawnictw oficjalnych i podziemnych z okresu „Solidarności”. Stan wojenny zastał ich podczas wizyty u wuja we Fryburgu, byłego żołnierza 2 DSP internowanego w Szwajcarii. W ciągu 20 lat działalności fundacji wytężona, konsekwentna praca jej założycieli zaowocowała zgromadzeniem potężnych zbiorów, które liczą około 116 zespołów archiwalnych o wielkości sięgającej blisko 290 m.b., ok. 80 000 woluminów oraz wiele cennych eksponatów muzealnych, wśród których są np. mundury żołnierzy 2 DSP. Ponadto J. i L. Sygnarscy organizowali wernisaże, wystawy w języku francuskim, wydawali wielojęzyczne publikacje. Ich dokonania na rzecz kultury polskiej poza krajem są niebagatelne i zasługują na najwyższe uznanie.

Słowa kluczowe: Polacy na emigracji , Szwajcaria , kultura polska , polska emigracja polityczna , XX w. , dziedzictwo , Fundacja „Archivum Helveto-Polonicum” , polonika , zbiory.


Marianna Czapnik
Polonika starodruczne w bibliotekach naukowych Nowego Jorku [517-526]

Abstrakt:
W artykule omówiono kolekcje poloników wydanych w XV-XVIII w. przechowywane w bibliotekach naukowych Nowego Jorku. Największy ich zespół posiada Biblioteka Publiczna (New York Public Library). Spośród bibliotek uniwersyteckich wartościowy zbiór poloników znajdziemy w księgozbiorach bibliotek Uniwersytetu Columbia (Columbia University Libraries). Znacznie mniejsze kolekcje, liczące od kilku do kilkudziesięciu woluminów, posiadają inne uczelniane książnice: General Theological Seminary Library oraz Biblioteka Akademii Medycznej Nowego Jorku (New York Academy of Medicine). Niewielkie zespoły lub pojedyncze egzemplarze można odnaleźć również w Bibliotece Publicznej Brooklynu (Brooklyn Public Library) i w księgozbiorach towarzystw naukowych lub fundacji, m.in. w Bibliotece Towarzystwa Hiszpańskiego (Hispanic Society of America) oraz w zbiorach Nowojorskiego Towarzystwa Historycznego (New York Historical Society). Wartościowe i rzadkie polonika, w tym kilkanaście inkunabułów i wczesnych druków z XVI w. oficyn krakowskich, zgromadziła Biblioteka Morgana (Morgan Library & Museum, dawniej Pierpont Morgan Library). W jej zbiorach są także egzemplarze należące ongiś do znakomitych polskich kolekcji historycznych. W nowojorskich placówkach znajdziemy publikacje z różnych dziedzin wiedzy: historii i literatury staropolskiej, teologii (z bogatą kolekcją druków reformacyjnych i kontrreformacyjnych), nauk przyrodniczych i prawnych. Wśród autorów spotykamy najczęściej pisarzy takich jak Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer, Mikołaj Kopernik, Wawrzyniec Goślicki i Jan Heweliusz.

Słowa kluczowe: Stany Zjednoczone , Nowy Jork , biblioteki naukowe , stare druki , polonika.


Michał J. Mikoś
Archiwalne kartograficzne i fotograficzne polonika w zbiorach Biblioteki Amerykańskiego Towarzystwa Geograficznego na Uniwersytecie Wisconsin w Milwaukee [527-536]

Abstrakt:
W artykule omawiam pięć kolekcji ze zbiorów Biblioteki Amerykańskiego Towarzystwa Geograficznego na Uniwersytecie Wisconsin w Milwaukee, a mianowicie: materiały dotyczące konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r., mapy Polski z lat 1508-1772, zdjęcia Louise Arner Boyd z Kresów w 1934 r., fotografie Harrisona Formana przedstawiające atak Niemiec na Polskę w 1939 r. oraz zdjęcia Romana Kwaśniewskiego, dokumentujące życie Polonii w Milwaukee w latach 1911-1947. Głównym tematem artykułu jest przedstawienie roli, jaką odgrywa Biblioteka Amerykańskiego Towarzystwa Geograficznego w przechowywaniu i upowszechnianiu geograficznych i historycznych dokumentów, szczególnie tych z Polski (lub jej dotyczących). Drugim podstawowym wątkiem opracowania jest omówienie wczesnych map Polski i ich znaczenia w historii europejskiej kartografii.

Słowa kluczowe: Biblioteka Amerykańskiego Towarzystwa Geograficznego , paryska konferencja pokojowa , mapy Polski (1508-1772)  , zbiór zdjęć Louise Arner Boyd , zbiór zdjęć Harrisona Formana , zbiór zdjęć Romana Kwaśniewskiego.


Joanna Wojdon
Zbiory polonijne w Immigration History Research Center w Minneapolis (Minnesota) oraz w innych wybranych instytucjach amerykańskich [537-546]

Abstrakt:
Artykuł prezentuje zbiory polonijne związane z działalnością literacką, artystyczną, a także dziennikarską i w dziedzinie książki przechowywane w archiwach Immigration History Research Center w Minneapolis oraz kilka kolekcji o podobnym charakterze z innych archiwów amerykańskich. Wskazuje, że badacze Polonii amerykańskiej nie powinni ograniczać się w swoich kwerendach do placówek polonijnych, zaś w tematyce badań – do spraw polityczno-organizacyjnych. Postuluje bardziej systematyczne opracowanie i udostępnianie informacji o zbiorach związanych z polską grupą etniczną w Ameryce Północnej, które są przechowywane w różnych placówkach rozsianych po całych Stanach Zjednoczonych.

Słowa kluczowe: Polonia amerykańska , archiwa polonijne , polskie zbiory w USA ,  Immigration History Research Center.


Maciej Siekierski
Zarys historii polskich zbiorów Biblioteki i Archiwum Instytutu Hoovera w Kalifornii [547-556]

Abstrakt:
Biblioteka i Archiwum Instytutu Hoovera na Uniwersytecie Stanford to największa i najobszerniejsza kolekcja źródeł do historii Polski XX w. w Stanach Zjednoczonych. Zasoby, zarówno opublikowane, jak i niepublikowane, są ograniczone zakresem badań instytucji, która w dużej mierze koncentruje się na historii politycznej świata od czasów I wojny światowej. Artykuł zawiera zarys dziejów instytucji i jej polskiej biblioteki oraz zbiorów archiwalnych, jak również wymienia główny wkład kilku ich budowniczych. Trzy szczególne czynniki sprzyjające rozwojowi polskich kolekcji zasługują na uwagę: polskie sympatie i przyjaźń Herberta Hoovera z Ignacym Paderewskim, rola misji Jana Karskiego w Europie w imieniu Instytutu Hoovera w 1946 r. oraz możliwości gromadzenia poloników, jakie powstały dzięki rewolucji solidarnościowej i upadkowi bloku radzieckiego. W artykule zostały przedstawione niektóre z najważniejszych polskich zasobów archiwalnych zarówno emigracyjnych, jak i tych powstałych w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – materiały funkcjonariuszy komunistycznych i dziennikarzy, które zostały nabyte przez Hoovera po 1989 r.

Słowa kluczowe: Biblioteka i Archiwum Instytutu Hoovera , zbiory polskie i polonijne , Herbert Hoover , Ignacy Paderewski , Jan Karski , Witold Sworakowski.


Barbara Krupa, Margarita Nafpaktitis
Polonika w Bibliotece Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii: unikalne kolekcje, trudności w gromadzeniu i udostępnianiu [557-566]

Abstrakt:
W artykule omówiono unikalne (przynajmniej w Stanach Zjednoczonych) polonika (książki, efemera, archiwalia) w kolekcji Biblioteki Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii oraz trudności związane z rozwojem, opracowaniem i konserwacją materiałów polskich w amerykańskiej bibliotece akademickiej, w tym m.in. preferowanie uzupełniania zbiorów w języku rosyjskim, brak zalinkowanych rekordów podobnych kolekcji lub stan fizyczny poloników wymagających zabiegów konserwatorskich. W pierwszej części przedstawiono kolekcje związane z polską emigracją, m.in. efemera wydane w Paryżu w latach 1830-1840, oraz z literaturą emigracyjną i rynkiem wydawniczym w USA, Europie i Polsce po II wojnie światowej: Archiwum Zygmunta Haupta, Kolekcję listów Zdzisława Ruszkowskiego oraz Archiwum Wydawnictwa Rój. W drugiej części artykułu omówiono nowsze kolekcje jako obiekty mogące potencjalnie zainteresować badaczy kultury i historii polskiej, takie jak: seria fotografii Allena Ginsburga (1926-1997), ikony poezji amerykańskiej, przedstawiciela tzw. Beat Generation, z jego pobytu w Polsce (1986, 1993) oraz maszynopis tekstu Agnieszki Holland o stanie polskiego kina z 1984 r. z jej odręcznymi poprawkami.

Słowa kluczowe: Agnieszka Holland , Allen Ginsburg , Biblioteka Uniwersytetu Stanforda , polskie kolekcje emigracyjne , Archiwum Wydawnictwa Rój , zbiory specjalne , Zdzisław Ruszkowski , Zygmunt Haupt.


Danuta Sieradzka
Kalendarze polonijne Związku Narodowego Polskiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (wybrane zagadnienia) [567-578]

Abstrakt:
W artykule omówiono kalendarze polonijne wydawane na terenie Chicago przez jedną z najstarszych organizacji polskiej diaspory w Stanach Zjednoczonych – Związek Narodowy Polski (Polish National Alliance of the United States of North America). W latach 1910-1982 ukazywały się one jako publikacja książkowa, a w okresie 1992-2016 – jako kalendarze kartkowe (wall calendars). Przedmiotem rozważań i analizy stały się roczniki z przełomu XX i XXI w. W artykule dokonano jedynie przeglądu treści poszczególnych publikacji z uwzględnieniem ich elementów formalno-wydawniczych. Zaprezentowane kalendarze pochodzą z prywatnej kolekcji Autorki. Almanachy kartkowe były przeznaczone dla działaczy ZNP i wkładane do weekendowego wydania „Dziennika Związkowego” pod koniec każdego roku. Na łamach kalendarzy uwzględniano takie tematy jak: Polacy w życiu i historii Ameryki, dzieje Polski (dawnej i współczesnej), działalność ZNP – jego różne formy aktywności w polskim i amerykańskim środowisku. Promowano w ten sposób nie tylko samą organizację, lecz także przede wszystkim polskie dziedzictwo narodowe za oceanem. Poza Chicago wydawane są również inne kalendarze polonijne, o istnieniu których wspomina się w artykule.

Słowa kluczowe: historia , polonika , polskie dziedzictwo piśmiennicze , kalendarze , Związek Narodowy Polski  w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej ,  Chicago.


Robert Brzóska, Krzysztof Smolana
Biblioteki polonijne w krajach Ameryki Łacińskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Argentyny [579-592]

Abstrakt:
Na terenie Argentyny funkcjonują dwie duże biblioteki polonijne: Biblioteka Polska im. Ignacego Domeyki w Buenos Aires oraz biblioteka oo. franciszkanów w Martin Coronado pod Buenos Aires. Autorzy pragną zaprezentować dzieje obu zbiorów i ich twórców na tle polonijnego ruchu bibliotecznego i wydawniczego, poczynając od drugiej połowy XIX w. Będzie to próba przedstawienia stanu zachowania kolekcji, problemów z ich utrzymaniem i udostępnianiem oraz czytelnictwa polskiego w Argentynie. Autorzy postarają się opisać rolę pełnioną przez te biblioteki w życiu Polonii argentyńskiej tak w chwili ich powstania, jak i dzisiaj. Przedstawią też perspektywy dalszego funkcjonowania obu bibliotek widziane z Polski.

Słowa kluczowe: biblioteka polonijna , polonijne archiwum rodzinne , książka polska na obczyźnie , Polacy za granicą , informacja , świadomość narodowa , Polska , dziedzictwo narodowe , Polonia.


Nasi autorzy [593]