Tom 10 / 2016

Spis treści

Od redakcji

Artykuły

Zbigniew Domżał, Andrzej Wałkówski
Z badań nad piśmiennictwem sakralnym średniowiecznej biblioteki klasztoru cystersów w Mogile [17-44]

Prezentowany artykuł stanowi fragment obszerniejszych badań nad skryptorium i biblioteką klasztoru cystersów w Mogile do przełomu XV i XVI w. Autorzy wykorzystali ustalenia Edwarda Potkowskiego, zgodnie z którymi jedną z form użytkowania pisma w średniowieczu było zastosowanie go do głoszenia zasad wiary i wyrażania chwały Bożej, czyli do tworzenia piśmiennictwa sakralnego. W jego ramach istnieją bardziej szczegółowe odmiany tematyczne, które autorzy omawiają możliwie dokładnie, wskazując konkretne dzieła i (jeśli jest to możliwe) ich twórców. Granice chronologiczne rozważań zostały wyznaczone przez stan podstawy źródłowej i przemiany kulturowe dotyczące klasztoru cystersów w Mogile. Ograniczenie się do XV stulecia wynika z faktu, że z tego okresu pochodzą wszystkie zachowane średniowieczne kodeksy. Ponadto na przełomie XV i XVI w. zachodziły zmiany związane z upowszechnieniem się druku, co oznaczało schyłek kopiowania ksiąg w skryptorium.

Podstawę źródłową stanowi 20 kodeksów. Z tej liczby autorzy bezpośrednio przebadali 14, ponieważ jedynie te zostały im udostępnione. Pozostałych sześć było niedostępnych z powodu remontu w archiwum klasztornym. Te księgi przebadano za pośrednictwem Katalogu archiwum. Wszystkie kodeksy pochodzą z XV stulecia, lecz tylko dwa z jego pierwszej połowy. Natomiast 11 ksiąg powstało mniej więcej w połowie XV wieku. Z jego drugiego pięćdziesięciolecia pochodzi siedem zachowanych manuskryptów.

Analiza odmian piśmiennictwa sakralnego obecnego w średniowiecznej spuściźnie biblioteki klasztoru cystersów w Mogile wykazała dominację kaznodziejstwa – aż 168 pozycji. Wysoką pozycję zajęły dzieła teologiczne, Biblia z egzegezą oraz m.in. moralistyka i liturgia. Przeważają dzieła dotyczące nauczania wiary, formacji duchowej i offi cium divinum, co było typowe dla księgozbiorów cysterskich i generalnie bibliotek klasztornych wieków średnich. Jeśli chodzi o autorów, to na pierwsze miejsce wysuwają się pisarze należący do konwentu cystersów w Mogile – opat Piotr Hirszberg, brat Mikołaj z Krakowa czy Jakub z Paradyża. Taka sytuacja nie powinna dziwić, ponieważ biblioteka konwentualna z urzędu była nastawiona na zbieranie dzieł swoich pisarzy. Wśród autorów spoza klasztoru cystersów w Mogile licznie spotykamy teksty pióra św. Bernarda z Clairvaux.

Słowa kluczowe: historia Kościoła – zakony – cystersi – Mogiła – kodykologia – sakralne piśmiennictwo.


Paulina Buchwald-Pelcowa
„Z dozwoleniem” drukowane [45-58]

W artykule wskazano na pojawienie się w niektórych drukach szesnastowiecznych (i późniejsze długie i powszechniejsze stosowanie) stereotypowej formuły potwierdzającej, że ukazały się one z pozwoleniem odpowiednich władz, określanych, jako „starsi” bądź „przełożeni”. Wiązało się to z cenzurą prewencyjną, a zwłaszcza oddziaływaniem postanowień Soboru Trydenckiego dotyczących książek. 8 IV 1546 r. na sesji czwartej pierwszej fazy Soboru Trydenckiego nawiązując do postanowień wcześniejszego Soboru Laterańskiego (4 V 1515) określono zasady obowiązujące drukarzy. Nakazano umieszczanie autora i nazwy drukarni na karcie tytułowej. Pod karą anatemy i grzywny zabroniono druku i sprzedaży książek bez badania i zatwierdzenia przez biskupa, a w przypadku dzieł autorstwa zakonników, dodatkowo przez ich przełożonych. W drukach świadczących o zbadaniu dzieła i wskazujących, że nie zawierają one nic przeciwnego wierze, czasem także dobrym obyczajem pojawiły się też w Polsce skrócone formuły Cum licentia Superiorum, Facultate Superiorum, Superiorum Permissu czy „Z dozwoleniem” bądź „Pozwoleniem starszych”. Proces nawet formalnego przyjęcia ustaw soboru zakończonego w grudniu 1563 r. przebiegał powoli. Księgę ich ustaw przyjął król z rąk nuncjusza 7 VIII 1564 r. W latach 1564-1568 wdrożono postanowienia trydenckie w trzech diecezjach. Formuła Cum Facultate Superiorum pojawiła się w 1576 r. na książce (pierwszej!) autorstwa Piotra Skargi, a zarazem pierwszej z nowo uruchomionej drukarni w Wilnie. Wcześniej podobne słowa znalazły się na zagranicznych edycjach Polaków (np. w 1574 r. Stanisława Reszki). Liczne zastosowanie tej formuły stopniowo wzrastało, zwłaszcza na drukach jezuitów, choć brak jej na wielu ich książkach, w tym na większości dzieł Skargi. Są one natomiast na wielokrotnie wznawianych Żywotach i Kazaniach Piotra Skargi.

Słowa kluczowe: Sobór Trydencki – cenzura prewencyjna – cenzura represyjna – Jakub Wujek – Piotr Skarga.


Agnieszka Franczyk-Cegła
Pinocciana w zbiorach Działu Starych Druków Zakładu Narodowego im. Ossolińskich [59-78]

Hieronim Pinocci (1612-1676), włoski kupiec, rajca krakowski i dyplomata, posiadał jeden z cenniejszych wówczas w Polsce księgozbiorów. Książki, prawdopodobnie rozproszone niedługo po jego śmierci, posiadają charakterystyczne znaki biblioteczne (numerus currens i motta), dzięki którym udaje je się zidentyfi kować. Celem artykułu jest przedstawienie małej, lecz cennej, kolekcji Pinocciany zidentyfi kowanej przez autorkę w Ossolineum.

Słowa kluczowe: Hieronim Pinocci – księgozbiór – Pinocciana – Ossolineum.


Norbert Furrer
Buchbesitz und geistiger Horizont. Zur Rekonstruktion frühneuzeitlicher Privatbibliotheken [79-94]

Will man den „geistigen Horizonts” unserer Vorfahren historisch erforschen, kann man nach ihrem Buchbesitz fragen: Sag mir was Du liest, und ich sage Dir, wer Du – geistig – bist! Wie erfahren wir, welche Bücher bestimmte Menschen besassen? Insbesondere, wenn diese Menschen nicht jener schreibenden Elite angehörten, die verschiedenste Spuren ihres Lesens und anderer intellektueller Aktivitäten hinterlassen hat. Zum persönlichen Buchbesitz in der Frühen Neuzeit fi nden sich oftmals Informationen in Nachlass- und Versteigerungsinventaren, von denen in verschiedenen Archiven der Schweiz längere Serien existieren, die um die Mitte des 17. oder im frühen 18. Jahrhundert einsetzen. Was man diesen Quellen entziehen kann, sind Listen von Buchtiteln. Will man diese Listen historisch analysieren, muss man aus ihnen – virtuell – Bibliotheken rekonstruieren. Wie werden Bibliotheksrekonstruktionen gemacht? Welche Elemente soll die Rekonstruktion enthalten? Welches Maß an Vollständigkeit bei der Beschreibung der Werke ist erstrebenswert? Wie sollen die Werke angeordnet und wie die Bibliothek dargestellt werden? Neben Forschungsstrategien braucht es auch Forschungstechniken, den Umgang mit einer Anzahl spezifi scher Arbeitsinstrumente. Bibliotheksrekonstruktionen ergeben untereinander vergleichbare Forschungsobjekte, auf die verschiedenste Analyseraster angelegt werden können. Erfolg versprechend scheinen insbesondere Raster zur Analyse des geistigen Horizonts der Buchbesitzer: sei es Menschen aller Art an einem bestimmten Ort, sei es eine bestimmte Kategorie von Menschen – Pfarrherren, Kaufl eute, Handwerker, Adlige, Bauern; Frauen – an verschiedenen Orten.

Schlüsselwörter: Schweiz im XVII-XVIII Jh – Privatbibliotheken – private Büchersammlungen – Geschichte des Lesens.

Posiadanie książki i horyzont duchowy. Rekonstrukcja bibliotek prywatnych XVII-XVIII wieku [79-94]

Artykuł przedstawia propozycję metodologiczną wykorzystania inwentarzy spuścizn (ruchomości, licytacji) przy rekonstrukcji szwajcarskich bibliotek domowych z XVII-XVIII w. Autor zawarł w nim schemat postępowania badawczego opartego na nieznanych polskim księgoznawcom materiałach źródłowych pochodzących z archiwów kantonów Berno, Vaud, Jura, Neuchâtel i Solothurn. Zawierają one informacje na temat księgozbiorów prywatnych istniejących w badanym okresie zarówno w protestanckich, jak i katolickich, niemiecko- i francuskojęzycznych regionach Szwajcarii, w miastach i na wsi, których właściciele reprezentowali różne warstwy, grupy społeczne i zawody. Autor podkreśla, że rekonstrukcja dawnych bibliotek osobistych (lub prywatnych), ich typologia, liczebność, struktura tematyczna, funkcjonalna, językowa, a także aktualność (z punktu widzenia stosunku ilościowego dzieł starych do nowych) powinna prowadzić do określenia funkcji książki, lektury w życiu ich właścicieli. Umożliwić rozpoznanie ich horyzontów duchowych, zwłaszcza osób, które nie należały do ówczesnej elity umysłowej. Takie badania pozwalają również na uchwycenie tendencji rozwoju intelektualnego i kulturalnego społeczeństw w przeszłości.

Słowa kluczowe: Szwajcaria XVII-XVIII w. – biblioteki domowe – księgozbiory prywatne – historia czytelnictwa.


Maria Pidłypczak-Majerowicz
Prywatne księgozbiory bazylianów prowincji koronnej zakonu na podstawie proweniencji wynotowanych z druków XVI-XVIII wieku w zbiorach Ossolineum. Zarys zagadnienia [95-106]

Badania proweniencyjne prowadzone w zbiorach starych druków pozwalają wyłonić różne większe lub mniejsze kolekcje. Podwaliny wielu dużych prywatnych i państwowych kolekcji starych druków od końca XVIII w. stanowiły książki z dawnych bibliotek klasztornych. Zapisy własnościowe ujawniają, obok nazw klasztorów i miejscowości, w których się one znajdowały, także nazwiska zakonników gromadzących swoje prywatne księgozbiory – pozostawiane zwykle w klasztorach, w których umierali ich właściciele. Prywatne księgozbiory członków zakonu bazylianów prowincji koronnej wzbogaciły kilka klasztorów, głównie w Dobromilu, skąd bibliotekę przejęli bazylianie z Krechowa. Na kilkudziesięciu drukach z prywatnych zbiorów ich właściciele podpisali się swoim nazwiskiem, co pozwala śledzić przyrost bazyliańskich księgozbiorów i przeanalizować ich treść i funkcje oraz ocenić wartość gromadzonych przez zakonników książek.

Słowa kluczowe: Polska XVIII w. – bazylianie, prowincja koronna – księgozbiory prywatne zakonników – stare druki – badania proweniencyjne.


Maria Juda
Akta wizytacyjne jako źródło do dziejów księgozbiorów historycznych. Na przykładzie akt dekanatu chełmskiego z XVIII i początku XIX wieku [107-118]

Rozpoznanie dawnych księgozbiorów to jeden z istotniejszych obszarów badań historycznobibliologicznych. Znaczącą część tego rodzaju kolekcji stanowią biblioteki parafialne. Do podstawowych źródeł w badaniach nad nimi należą akta wizytacyjne, rejestrujące książki będące na stanie parafii. Tego rodzaju dokumentacja wizytacji generalnych z XVIII i początku XIX w. w diecezji chełmskiej, dekanacie chełmskim, pokazuje księgozbiory parafialne w Czułczycach, Kumowie, Olchowcu, Orchówku, Pawłowie, Sawinie, Sosnowicy, Świerżem, Uhrusku i Wereszczynie. Biblioteki te są zróżnicowane zarówno pod względem liczebności, jak i zawartości treściowej. W każdej z nich są obecne książki pro offi cio ecclesiastico, natomiast teksty pro docendo populo występują w parafi ach większych i lepiej uposażonych. Pochodzą one zazwyczaj z darów, stąd też znajdują się wśród nich dzieła niekoniecznie przydatne do pracy duszpasterskiej proboszczów. Są wytworami polskich i zagranicznych warsztatów drukarskich i pochodzą z XVI, XVII i XVIII w.

Słowa kluczowe: bibliologia – bibliologia historyczna – księgozbiory historyczne – biblioteki parafi alne – źródła, akta wizytacyjne – dekanat chełmski.


Piotr Daszkiewicz, Philippe Edel
Poszukiwanie egzemplarzy Anatome testudinis europaeae w europejskich i amerykańskich bibliotekach [119-130]

Towarzystwo Cercle d’Histoire Alsace-Lituanie od kilku lat prowadzi akcję uzupełniania i popularyzacji wiedzy o Ludwiku Henryku Bojanusie (1776-1827), alzackim przyrodniku i profesorze Uniwersytetu Wileńskiego. Jednym z elementów tej akcji jest poszukiwanie w europejskich i amerykańskich bibliotekach egzemplarzy Anatome testudinis europaeae, opus vitae L.H. Bojanusa, a zarazem jednej z najważniejszych zoologicznych książek XIX w. W 2017 r. zostanie rozesłana do bibliotek ankieta. Autorzy uzyskali już informacje na temat egzemplarzy w bibliotekach w Paryżu, Strasburgu, Montpellier, Warszawie i Wilnie, a także egzemplarza z kolorowymi ilustracjami znajdującego się w zbiorach prywatnych w Niemczech.

Słowa kluczowe: Ludwik Henryk Bojanus – historia książek zoologicznych – Anatome testudinis europaeae – Uniwersytet Wileński, XIX w.


Katarzyna Seroka
Z testamentu Juliana Ursyna Niemcewicza. Dary książkowe dla Biblioteki Polskiej w Paryżu [131-142]

Julian Ursyn Niemcewicz swoim testamentem sporządzonym w 1838 r. objął cenne po sobie pamiątki, w tym książki i rękopisy. Kasztelan życzył, by złożyć je w Bibliotece Polskiej w Paryżu, z którą był blisko związany. W artykule dokonano analizy przekazanych dokumentów (m.in. pod względem tematyki, języków czy ilości). Ponadto omówiony został proces przekazywania schedy, a także wynikające z tego problemy z uporządkowaniem spuścizny.

Słowa kluczowe: Julian Ursyn Niemcewicz – Biblioteka Polska w Paryżu – testament – księgozbiór – dary książkowe – Wielka Emigracja.


Zdzisław Gębołyś
Uczeni, poeci i inni – bibliotekarze bibliotek prywatnych (książąt, hrabiów, baronów) na ziemiach niemieckich w XIX wieku [143-160]

Biblioteki książąt, margrabiów i hrabiów niemieckich zaczęły powstawać w XVI w. Ich rozkwit datowany jest na wiek XVIII i XIX. Jako typ bibliotek prywatnych odznaczały się dużym zróżnicowaniem. Z wyjątkami – należały do księgozbiorów małej i średniej wielkości. Na tle innych bibliotek wyróżniały się jednak bardzo cennymi kolekcjami rękopisów, inkunabułów i starodruków. Autor artykułu dokonał socjologicznej charakterystyki bibliotekarzy pracujących w bibliotekach tego rodzaju. W szczególności omówił ich wykształcenie i kwalifi kacje naukowe. Zarysowany został również model kariery zawodowej bibliotekarzy. Zwrócono też uwagę na strukturę zatrudnienia personelu w tych bibliotekach oraz na ruch kadrowy. Nakreślono również aktywność naukową pracowników w zakresie bibliotekarstwa.

Słowa kluczowe: biblioteki prywatne – bibliotekarze, Niemcy – XIX w. – zawód – wykształcenie – kwalifikacje naukowe – kwalifikacje bibliotekarskie – dzieła bibliotekarskie.


Małgorzata Sobol-Kiełbania
Księgozbiór Zbyszewskich i Iżyckich w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie [161-182]

Ziemię lubelską i Mazowsze zamieszkiwały w XIX i XX w. liczne rody ziemiańskie, których przedstawiciele zapisali się w historii tych regionów Polski. Takim przykładem są rodziny Zbyszewskich h. Topór i Iżyckich h. Bończa, zamieszkujących Markuszową, Kurowo oraz Zatory. Warto zwrócić uwagę na działaczkę społeczną i przyjaciółkę Narcyzy Żmichowskiej – Paulinę Zbyszewską (1822-1892); sędziów pokoju: Grzegorza Zbyszewskiego (1789-1856), Józefa Iżyckiego (1787-1865) i jego syna Józefa (1822-1893) oraz działaczkę społeczną i bywalczynię warszawskich salonów – Leonię z Dachowskich Iżycką (1862-1929). Za sprawą rodzinnych koligacji część księgozbiorów tych rodzin trafiła do dworu Konopków w Oleśnie na Powiślu Dąbrowskim. Konopkowie zgromadzili w swoim dworze imponującą bibliotekę, której sporą część stanowiła kolekcja książek Zbyszewskich i Iżyckich. Publikacje te od 1945 r. i reformy rolnej przechowuje Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie. W kolekcji dominuje literatura piękna, głównie w języku polskim. Ponadto w zbiorze występują licznie książki publikowane w seriach lub wydawnictwach wielotomowych. Tomy posiadają różnego typu oprawy wydawnicze polskie i zagraniczne. W kolekcji znalazły się liczne znaki proweniencyjne: znaczki z numeracją księgozbioru, pieczęcie i podpisy odręczne oraz dedykacje. W zachowanym fragmencie księgozbioru rodzin Zbyszewskich i Iżyckich znajdują się unikatowe i rzadkie wydania dostępne w nielicznych ośrodkach w Polsce. Z tego powodu kolekcja nie tylko ma znaczenie dla historii regionu tarnowskiego, lecz także jest cennym dziedzictwem narodowym.

Słowa kluczowe: badania proweniencyjne, biblioteki prywatne XIX i XX w., Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie.


Anita Romulewicz
Polskie losy biblioteki Tyszkiewiczów z Czerwonego Dworu [183-198]

Część biblioteki Benedykta Tyszkiewicza z Czerwonego Dworu opuściła rodową siedzibę na początku XX w. Kilka tysięcy starych druków, głównie z XVI i XVII w., w 1918 r. znalazło się w Suchej, na dworze Branickich i Tarnowskich. Podczas II wojny światowej kolekcja została rozproszona. W pierwszych latach powojennych ocalały zbiór został podzielony pomiędzy biblioteki w kraju, m.in. w Krakowie i Wrocławiu. Ostatecznie biblioteka Tyszkiewiczów trafiła do Biblioteki Narodowej w Warszawie, gdzie stanowi obecnie kolekcję składającą się z około 3500 starych druków. Ponadto w Bibliotece Narodowej w Warszawie przechowywanych jest kilka rękopisów z archiwum Czerwonego Dworu. Wszystkie dokumenty pochodzą z zakupów na aukcji antyków. Większość zachowanych ksiąg oznaczona jest pieczęcią heraldyczną Tyszkiewiczów lub ekslibrisem Benedykta Jana Tyszkiewicza. Kolekcja składa się przede wszystkim ze starych druków wydanych po łacinie, rzadziej w języku niemieckim i polskim. Wiele książek z XVI w. zostało opublikowanych w Krakowie. Tematycznie nie są one jednorodne i najczęściej dotyczą historii, polityki, teologii, filozofii literatury. W 2014 r. WBP w Olsztynie podjęła kwerendę, w wyniku której uzyskano informacje na temat książek z biblioteki z Czerwonego Dworu rozproszonych w różnych miejscach na terenie Polski (woluminy z kolekcji znajdują się m.in. w Bibliotece Śląskiej w Katowicach).

Słowa kluczowe: Benedykt Jan Tyszkiewicz (1875-1948) – Czerwony Dwór (Litwa) – biblioteki prywatne – archiwa prywatne – zbiory biblioteczne – stare druki.


Robert Kotowski
Praca naukowo-badawcza Wacława Olszewicza i jego wkład w rozwój bibliotekarstwa polskiego [199-210]

Artykuł dotyczy charakterystyki biograficznej i działalności Wacława Olszewicza (1888-1974), prawnika, ekonomisty, działacza gospodarczego, historyka kultury polskiej, bibliotekarza, bibliotekoznawcy, krajoznawcy, działacza PTK. Wspólnie z bratem, Bolesławem, odziedziczył po swoim ojcu, Adolfie Olszewiczu jeden z największych prywatnych księgozbiorów w początkach XX w. w Polsce. W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. obok działalności zawodowej na niwie prawa i ekonomii oddał się aktywności społecznej na polu rozwoju bibliotek i bibliotekarstwa. Jego biblioteka w okresie okupacji niemieckiej została częściowo rozproszona, a w przeważającej części – zniszczona przez Niemców. W. Olszewicz wojnę i okres powojenny spędził we Lwowie, gdzie kontynuował swoją pracę z książkami jako bibliotekarz i bibliograf kolejno w Ossolineum, Ukraińskiej Akademii Nauk i Akademii Nauk ZSRR. Utrzymywał kontakty z polskimi naukowcami, publikował swe prace w polskich czasopismach.

Słowa kluczowe: Wacław Olszewicz – Bolesław Olszewicz – księgozbiór Olszewiczów – Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich – Towarzystwo Miłośników Książki i Grafiki – Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku – Lwów – Śląsk – Siemianowice Śląskie.


Elżbieta Przybył-Sadowska
Biblioteka Wiedzy Religijnej w Warszawie (1919-1939) [211-228]

Biblioteka Wiedzy Religijnej, założona przez Irenę Tyszkiewicz w 1919 r. w jej domu przy ul. Litewskiej 6 w Warszawie, była instytucją całkowicie prywatną, bo finansowaną przez założycielkę, a jednocześnie – publiczną w swoim społecznym wymiarze, gdyż pozycje gromadzone w książnicy były wypożyczane bezpłatnie każdemu, kto przedstawił jakiekolwiek poręczenie. Choć głównym celem założenia Biblioteki, jak wskazuje jej pełna nazwa, było szerzenie wiedzy religijnej w duchu katolickim, pomyślano także o specjalnym dziale dla dzieci i młodzieży oraz o dziale książki popularnej, gdzie gromadzono literaturę piękną i poezję. Jednak główny trzon zbiorów stanowiła literatura religijna zarówno polska, jak i obcojęzyczna, co dobrze odzwierciedlają dane liczbowe: zbiory Biblioteki Wiedzy Religijnej w 1939 r. liczyły ponad 17 000 woluminów, działu dziecięcego – ponad 3000 książek, a działu literatury popularnej – zaledwie kilkaset tomów. Liczba czytelników korzystających z biblioteki jest trudna do ustalenia. Według I. Tyszkiewiczowej założonych było 4000 kart czytelniczych, lecz pod wieloma z nich kryły się całe rodziny, a nawet instytucje, np. zgromadzenia zakonne. Choć Biblioteka uległa całkowitemu zniszczeniu (została spalona wraz z miastem po upadku powstania warszawskiego w 1944 r.), zachowane dokumenty archiwalne pozwalają na częściowe zapoznanie się z informacjami o jej zbiorach i funkcjonowaniu.

Słowa kluczowe: Biblioteka Wiedzy Religijnej w Warszawie – katolicyzm w Polsce – dwudziestolecie międzywojenne – Irena Tyszkiewicz – Władysław Korniłowicz.


Justyna Wysocka
Udział Krystyny i Czesława Bednarczyków w pracach redakcyjnych „Kultury” i „Orła Białego” (na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku) [229-250]

W oparciu przede wszystkim o źródła archiwalne podjęłam w artykule próbę zwięzłego omówienia udziału Krystyny i Czesława Bednarczyków, założycieli emigracyjnej Oficyny Poetów i Malarzy, w pracach redakcyjnych zespołu paryskiej „Kultury” i londyńskiego „Orła Białego”. Zarówno szczegóły tej współpracy, jak i redaktorskie dokonania debiutujących wydawców poezji nie wzbudziły dotychczas żywszego zainteresowania badaczy życia literackiego emigracji. Tymczasem na początku lat pięćdziesiątych Bednarczykowie zasadniczo wpływali na podniesienie poziomu poetyckiego i artystycznego obu periodyków, publikując gościnnie autorskie całostronicowe kompozycje wierszy i grafik malarzy oraz poetów, których poznali w większości na wojennym szlaku II Korpusu. W „Kulturze” ukazały się one tylko dwa razy (w kwietniu i listopadzie 1950 r.), na łamach „Orła Białego” zaś dziesięć razy (w latach 1950-1951). Uczestnictwo w tworzeniu numerów miesięcznika oraz tygodnika stanowiło dla Bednarczyków szansę nie tylko na redaktorski debiut i edytorską wprawkę, lecz także na reklamę własnego wydawniczego przedsięwzięcia. Zarówno bowiem Jerzy Giedroyc, jak i Ryszard Piestrzyński wspomogli nowo założoną Oficynę Poetów i Malarzy, zamieszczając w kierowanych przez siebie pismach apele, ogłoszenia i artykuły promujące tę inicjatywę. Zatem mimo że opisana współpraca stanowiła dla Bednarczyków dodatkowe i krótkotrwałe zatrudnienie, należy uznać możliwość równoczesnego redagowania działu poetyckiego „Kultury” oraz „Orła Białego” za niemałe ich osiągnięcie i przywrócić temu epizodowi należne mu z tej racji miejsce w literaturze przedmiotu.

Słowa kluczowe: Oficyna Poetów i Malarzy – „Kultura” – „Orzeł Biały” – polska prasa na uchodźstwie – polska poezja emigracyjna.


Grażyna Lewandowicz-Nosal
Modlitewniki i mszaliki dla dzieci w Polsce w latach 1945-1949 [251-278]

W artykule szczegółowo omówiono mszaliki i modlitewniki dla dzieci i młodzieży opublikowane w Polsce w latach 1945-1949. W bibliografii zamieszczono 36 tego typu pozycji. Najwięcej z nich (22) ukazało się w latach 1947-1948. Teksty publikowały głównie wydawnictwa jezuitów z Warszawy i Krakowa (Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy) oraz wydawnictwo św. Wojciecha z Poznania. Aktywne były wydawnictwa na Śląsku, księgarnia św. Jacka w Katowicach i wydawnictwo św. Krzyża w Opolu. Wyróżnikiem tego gatunku jest wielofunkcyjność, łączy on w sobie różne formy przekazu. Prezentowany zbiór został podzielony ze względu na adresatów na: 1. Modlitewniki ogólne, dla wszystkich dzieci, ta grupa tekstów jest największa, 2. modlitewniki dla specjalnych odbiorców – np. ministrantów, członków organizacji i stowarzyszeń religijnych, np. Sodalicji Mariańskiej, 3. Wyróżniono modlitewniki publikowane osobno dla chłopców i dziewcząt, 4. jako ostatnią grupę opisano dwa mszaliki dla najmłodszych dzieci w wieku 3 oraz 4-6 lat.

Słowa kluczowe: Historia – modlitewnik – mszalik – dzieci – młodzież – 1945-1949 – Polska.


Agnieszka Chamera-Nowak
Biblioteki i bibliotekarze partyjni w województwie warszawskim w latach 1949-1954 w świetle dokumentów Komitetu Centralnego PPR oraz Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR [279-294]

Artykuł przedstawia sytuację bibliotek działających przy miejskich i powiatowych komitetach PZPR woj. warszawskiego (wg podziału administracyjnego obowiązującego w latach 1946-1954), a także wpływ działalności tych placówek na czytelnictwo członków partii. Podstawę źródłową stanowią różnego rodzaju zachowane w Archiwum Akt Nowych dokumenty Komitetu Centralnego PPR (295/VII/84, 295/X/35) oraz akta Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR (1734) z Archiwum Państwowego Dokumentacji Osobowej i Płacowej. Zachowane dokumenty, które bezpośrednio dotyczą omawianych bibliotek, pochodzą z lat 1946-1954 r. Sieć bibliotek PPR tworzona była od 1946 r. Jako pierwsza powstała już w lutym 1945 r. biblioteka Komitetu Centralnego PPR. Po utworzeniu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej biblioteka KC PPR oraz biblioteki terenowe weszły jej w struktury. W 1949 r. zostały przypisane do Ośrodków Propagandy Partyjnej poszczególnych szczebli. W woj. Warszawskim w 1949 r. działało 25 takich bibliotek. Według zachowanych dokumentów placówki te nie wpłynęły zasadniczo na podniesienie poziomu czytelnictwa ani lokalnego aktywu partyjnego, ani szeregowych działaczy. Można wnioskować, że niechęć do spraw bibliotek i czytelnictwa, szczególnie na szczeblu gmin i gromad, wynikająca z niskiego poziomu czytelnictwa działaczy partyjnych, znajdowała odzwierciedlenie w funkcjonowaniu zarówno sieci bibliotek partyjnych, jak i powszechnych. Postawa lokalnych działaczy partyjnych przekładała się na podejmowanie przez władze wielu doraźnych i pozornych działań w zakresie rozwoju czytelnictwa.

Słowa kluczowe: biblioteki Polskiej Partii Robotniczej 1945-1949 – biblioteki PZPR 1949-1954 – czytelnictwo – stalinizm – województwo warszawskie.


Agnieszka Łuszpak
Obraz katalogów rzeczowych na łamach polskich czasopism bibliotekarskich w okresie stalinowskim [295-316]

W polskim bibliotekarstwie lata pięćdziesiąte XX w. oznaczały zmianę funkcji katalogu – z informacyjnej na wychowawczo-oświatową, wręcz propagandową. Na łamach czasopism fachowych („Poradnika Bibliotekarza”, „Bibliotekarza”, „Przeglądu Bibliotecznego”) zalecano wypełnianie katalogów treściami marksistowskimi. Selekcja rejestrów, mająca na celu usunięcie z nich pozycji „nieprawomyślnych”, a podkreślenie istnienia prac zgodnych z aktualnie panującą ideologią, utrudniała – a niekiedy nawet uniemożliwiała – użytkowanie piśmiennictwa zgromadzonego w bibliotekach. Z artykułów zamieszczonych na łamach badanych czasopism wynika, że celem preparowania katalogów było uczynienie z nich narzędzia ideologii, a nie – jak dotychczas – informacji. W związku z tym katalogi powinny być selekcyjne, ewentualnie dopuszczano istnienie dwóch typów: pełnego do użytku wewnętrznego, z dostępem ściśle kontrolowanym i reglamentowanym, oraz selekcyjnego dla czytelników. Na pierwszym miejscu w systemach klasyfikacyjnych znaleźć miał się marksizm, poza tym zalecano używanie poddziałów wspólnych akcentujących rolę partii i myśli rewolucyjnej. Wzorce czerpano z ZSRR. Działania te wynikały z przekonania o wartości książki jako narzędzia propagandy. W związku z tym bibliotekarz miał stać się cenzorem i propagandystą. Istnieją przykłady świadczące o tym, że dzięki zmanipulowanym katalogom faktycznie utrudniano lub uniemożliwiano czytelnikom dostęp do książek.

Słowa kluczowe: katalogi rzeczowe – okres stalinowski – idee marksistowskie – Polska.


Dariusz Jarosz
Jak tworzono „książkę socjalistyczną”? Narady wydawców i księgarzy państw bloku wschodniego 1965-1988 [317-334]

Autor artykułu na podstawie materiałów archiwalnych i prasowych analizuje dokumenty obrazujące przebieg i efekty narad kierownictw ruchu wydawniczego, wydawnictw i księgarstwa państw bloku wschodniego z lat 1965-1988. Twierdzi, że ta forma współpracy realizowała cele ideologiczne i polityczne narzucone przez Moskwę i kierownictwa partyjne partii komunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej. Dotyczyły one m.in. wydawania dzieł związanych z rocznicami wydarzeń i postaciami ważnymi z punktu widzenia ideologii i ruchu komunistycznego oraz interpretujących z tej perspektywy problemy świata współczesnego. Ta kooperacja przybierała najczęściej postać tłumaczeń wybranych książek na języki narodowe krajów socjalistycznych. Ukazywały się one w seriach wydawniczych (najbardziej znane: „Socjalizm – Doświadczenia, Problemy, Perspektywy”, „Realny Socjalizm”, „Biblioteka Zwycięstwa”). Uczestnicy narad próbowali (z mizernym efektem) wyjść z ofertą wydawniczą poza „żelazną kurtynę”. W tym celu utworzona została Rada Koordynacyjna Krajów Socjalistycznych dla Wydawnictw Literatury Społecznej, Socjalistycznej i jej Rozpowszechniania w Krajach Niesocjalistycznych. Efekty jej działalności były jednak niewielkie i budziły coraz większe zastrzeżenia członków tego gremium. Efektywność narzuconej współpracy, której formę stanowiły narady, była daleko mniejsza od planowanej.

Słowa kluczowe: „książka socjalistyczna” – ruch wydawniczy w bloku wschodnim: mechanizmy kontroli i ideologizacji – komunizm w Europie Wschodniej – narady wydawców i księgarzy państw bloku wschodniego – zimna wojna a książka.


Hanna Tadeusiewicz
O wydawnictwie słownikowym z zakresu biografistyki księgoznawczej [335-344]

W artykule zaprezentowano wydawnictwo z zakresu biografistyki księgoznawczej pt. Słownik pracowników książki polskiej, realizowane w Uniwersytecie Łódzkim – najpierw w Bibliotece Uniwersyteckiej w Łodzi (od 1958 r.), następnie – w Katedrze Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UŁ (od 1992 r.). W latach 1972-2016 ukazał się tom podstawowy Słownika (1972) i cztery suplementy (1986, 2000, 2010, 2016). Redaktorami naukowymi były kolejno: I. Treichel, H. Tadeusiewicz, M. Rzadkowolska. Planowany piąty suplement poprowadzi A. Walczak-Niewiadomska. Edytorem Słownika było Państwowe Wydawnictwo Naukowe (tomy z 1972 i z 1986 r.) i Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich (tomy z 2000, 2010 i 2016 r.). Autorka omówiła także zakres tematyczny i zasięg chronologiczny Słownika, jego warsztat (publikacje towarzyszące, kartoteki, archiwum); podała ogólna liczbę haseł (4842) i autorów (1100), podkreśliła znaczenie wydawnictwa dla biografistyki księgoznawczej oraz dziejów książki w Polsce.

Słowa kluczowe: słownik biograficzny – biografistyka księgoznawcza – Słownik pracowników książki polskiej – historia książki.


MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE

Ryszard Nowicki
Rękopiśmienne pamiętniki Marii księżnej Ogińskiej [345-344]

W artykule przedstawiono rękopiśmienne pamiętniki Marii księżny Ogińskiej. Autorka, żona Michała księcia Ogińskiego, nie doczekała się żadnej noty biograficznej. Pamiętniki, przechowywane w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu, nie były dotychczas poddane analizie przez badaczy. Wspomnienia M. Ogińskiej wpisują się w nurt pamiętnikarstwa utrwalającego życie codzienne, działalność społeczną, gospodarczą oraz kulturalną. Chronologicznie obejmują głównie wydarzenia drugiej połowy XIX w. w Polsce i w Europie. Stanowią niezwykle interesujące źródło dotyczące stosunków polsko-litewskich, kontaktów Polaków na terenie kraju i obczyzny, a także mówiące o arystokracji i monarchach innych państw. Świadczą o podejmowanych działaniach na rzecz zachowania tożsamości narodowej w okresie zaborów kraju. W artykule po raz pierwszy opublikowano fragmenty pamiętników, które są przygotowywane do druku w całości.

Słowa kluczowe: pamiętnikarstwo – Maria Ogińska – Polska – Litwa – Europa – XIX w.


Maria Kalczyńska, Agnieszka Łakomy
Materiały źródłowe do katalogu wydawnictw emigracyjnych, opracowane na podstawie kolekcji Stowarzyszenia Ochrony Poloników Niemieckich w Opolu. Cz. 1 Niemieckie polonika dipisowskie [363-380]

Przedstawiany katalog zawiera 113 opisów pozycji bibliograficznych sporządzonych z autopsji. Jednostka składa się z: nazwiska i imienia autora, tytułu, oznaczenia wydania, miejsca wydania, nazwy wydawcy, daty wydania oraz informacji o cechach fizycznych publikacji. Dane przejęte spoza druki pochodzą ze źródeł bibliograficznych, umieszczone są w nawiasie kwadratowym. Opisy uzupełniono adnotacjami informującymi o liczbie publikacji w zbiorze Stowarzyszenia Ochrony Poloników Niemieckich, znakach proweniencyjnych występujących na poszczególnych egzemplarzach, w wybranych przykładach – o zawartości treściowej. Pozycje zrębu głównego uszeregowane są alfabetycznie według nazwiska pierwszego autora, a przy dziełach anonimowych – według tytułu. Opis jednostek podano zgodnie z pisownią oryginalną. Prezentowana kolekcja druków znajduje się w posiadaniu Stowarzyszenia Ochrony Poloników Niemieckich z Opola.

Słowa kluczowe: dipisi – druki emigracyjne i polonijne – katalog – Niemcy.


RECENZJE

Česko-polské kazatelské vztahy ve středověku, ed. Krzysztof Bracha, Martin Nodl, „Colloquia Mediaevalia Pragensia”, 16, Praha 2016: Filosofi a, ss. 152, ISBN 978-80-7007-451-0 – Justyna Dziadek [381-385]

Pomeranica XVIII wieku w zbiorach Archiwum Państwowego w Szczecinie. Katalog, oprac. Janina Kosman, Szczecin: Wydawnictwo „Dokument” Oficyna Archiwum Państwowego w Szczecinie, 2016, ss.191, il., ISBN 978-83-64-642-23-4 – Edward Potkowski [385-390]

Katalog starodruków Biblioteki Muzeum Polskiego w Ameryce = Catalogue of Early Printed Books from The Polish Museum of America Library, oprac. Fryderyk Rozen, Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2015, ss. 47, 28 il., ISBN 978-83-7009-613-7 – Elżbieta Maruszak [390-393]

Ewa Repucho, Typografia kompletna. Kultura książki w twórczości Leona Urbańskiego, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut, 2016, ss. 328, ISBN 978-83-7977-209-4 – Agnieszka Chamera-Nowak [394-396]


NOTKI RECENZYJNE

Pamiętniki i relacje w zbiorach rękopiśmiennych BN (wydanie drugie poprawione i rozszerzone), oprac. Danuta Kamolowa przy współudziale Teresy Sieniateckiej, Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2015, 539, [1] s., [26] k. tabl.: il., ISBN 978-83-7009-623-6 – Katarzyna Seroka [397-398]

Anna Kocot, Artyści „czarnej sztuki”. Typografia druków Floriana Unglera i Macieja Wirzbięty, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2015, ss. 416, ISBN/ISSN 978-83-76384-60-3 – Anna Kamler [398-403]

Justyna Kiliańczyk-Zięba, Sygnety drukarskie w Rzeczypospolitej XVI wieku: źródła ikonografi czne i treści ideowe, Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „SocietasVistulana”, 2015, ss. 342, [1]: il., ISBN 978-83-61033-89-9 – Katarzyna Seroka [403-405]

Catalogue of books from the Library of Sigismund II Augustus, King of Poland, in the collection of the National Library of Russia in Saint Petersburg, ed. by Maria I. Tkachenko, Maria Brynda, National Library of Poland (Warsaw), National Library of Russia (Saint Petersburg),Warsaw: National Library of Poland, 2015, 198 [1] s., [21] s. tabl., ISBN 978-83-7009-621-2 – Karolina Figaszewska [405-406]

Joanna Matyasik, Polonika XVI-XVII w. ze zbiorów Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy. Katalog, Bydgoszcz: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Dr. Witolda Bełzy, 2015, ss. 345, ISBN 978-83-85979-21-0; 978-83-62545-86-5 – Agnieszka Chamera-Nowak [406-409]

Polski wkład w przyrodoznawstwo i technikę: słownik polskich i związanych z Polską odkrywców, wynalazców oraz pionierów nauk matematycznoprzyrodniczych i techniki, t. 1-4, red. nauk. Bolesław Orłowski, Warszawa: Instytut Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2015, t. 1 ss. 521, t. 2 ss. 437, t. 3 ss. 511, t. 4 ss. 543, ISBN 978-83-8606-229-4; 978-83-8606-228-7; 978-83-7629-829-0; 978-83-7629-828-3; 978-83-7545-569-4; 978-83-7545-570-0 – Sarah Skumanov [409-410]


KRONIKA

I ogólnopolska konferencja naukowa „Ochrona zbiorów bibliotecznych. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość”, Bydgoszcz, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, 19-20 V 2016 r. – Dorota Pietrzkiewicz, Katarzyna Seroka [411-416]

Konferencja naukowa „Książka dawna i jej właściciele – stan badań, opracowanie, perspektywy”, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, – 29 IX – 1 X 2016 r. – Martyna Osuch [417-421]

Znawcy opraw w Coburgu. 21. Kongres zorganizowany przez Arbeitskreis für die Erfassung, Erschliessung und Erhaltung historischer Bucheinbände (AEB), Biblioteka Krajowa w Coburgu (Landesbibliothek Coburg), 27-29 X 2016 r. – Joanna Milewska-Kozłowska [422-426]

Konferencja naukowa „Księgozbiory historyczne w bibliotekach archiwów państwowych”, Archiwum Państwowe w Szczecinie, 29 XI 2016 – Janina Kosman [427-434]


Nasi Autorzy