TOM 9 / 2015

SPIS TREŚCI TOM 9/2015
Wykaz skrótów [9-10]
Od redakcji [11-12]

POLSKIE I ROSYJSKIE DZIEDZICTWO KULTUROWE W ZBIORACH BIBLIOTECZNYCH – PERSPEKTYWY BADAWCZE

Zbigniew Olczak
Przedmowa [17-20]

Halina Mieczkowska
„Polonicum” – definicja pojęcia, zakres doboru materiału, zastosowanie w bibliografii [21-30]
W artykule zreferowano problemy związane z tworzeniem polskiej retrospektywnej bibliografii narodowej. Przedstawiono krótki zarys historyczny tego zagadnienia (skupiając się na podstawowym wykazie literatury polskiej, czyli Bibliografii K. Estreichera), podano definicję polonicum funkcjonującą w dzisiejszej praktyce bibliotecznej oraz zasady doboru materiału do bibliografii narodowej. Przy omawianiu poszczególnych kryteriów (terytorialnego, narodowego, tematycznego i językowego) ukazywano na wybranych przykładach piśmiennictwa/wydawnictw z okresu XVI–XVIII w. trudności z realizacją przyjętych zasad typowania dzieł do zespołu polonica.
Słowa kluczowe: metodyka bibliografii – polska bibliografia retrospektywna – stare druki – polonica.

Irina Troyak
„Rossicum” – ewolucja pojęcia w nauce rosyjskiej od XIX do XXI wieku [31-40]
W artykule dokonano analizy znaczeń jakie nadawano pojęciu „rossica” w rosyjskiej bibliografii i nauce o książce od chwili jego pojawienia się w XIX w. do dnia dzisiejszego. Rekonstrukcja funkcjonowania danego terminu była możliwa dzięki analizie zasad gromadzenia zbiorów kolekcji „rossica”, jakimi kierowano się w dwóch największych bibliotekach kraju – Rosyjskiej Bibliotece Narodowej i Rosyjskiej Bibliotece Państwowej. Termin „rossica” pojawił się w rosyjskich pracach bibliograficznych w drugiej połowie XIX wieku w związku z powstaniem w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w 1850 r. oddziału o tej samej nazwie, w którym gromadzono utwory dotyczące Rosji opublikowane w obcych językach zarówno w samej Rosji, jak i poza jej granicami. Od lat sześćdziesiątych XIX wieku oryginały oraz kopie materiałów uznanych za „rossica” zaczęły regularnie wpływać do Muzeum im. Rumiancowa, którego księgozbiór stał się później podwalinami Rosyjskiej Biblioteki Państwowej. Jednak utwory w językach obcych, które opublikowano na terytorium Rosji, nie były przedmiotem gromadzenia kolekcji „rossicow” w Rosyjskiej Bibliotece Państwowej. Po rewolucji październikowej i utworzeniu ZSRR termin „rossica” zaczął być stosowany przeważnie w stosunku do okresu przedrewolucyjnego. W tych czasach pojawiło się pojęcie „sovietica”, oznaczające materiały zagraniczne odnoszące się do nowego państwa. Jednak kryteria doboru gromadzonych materiałów w obu bibliotekach w istocie pozostały niezmienione. W wyniku postanowień „Wszechrosyjskiej narady dotyczącej problematyki rossicow” z 1995 r. wydano rekomendację, w myśl której „rossica” utożsamiono z „exterioricami”, tj. od tego momentu zaliczano do nich druki wydane poza granicami Rosji, ale w jakiś sposób z nią związane. Mimo to „rossica”, tak jak poprzednio, pozostały jednym z najbardziej niejednoznacznych pojęć stosowanych w rosyjskim bibliotekoznawstwie. Wynika to z faktu, iż aparat terminologiczny w tym zakresie, na skutek małej liczby publikacji naukowych, jest wciąż niedopracowany.
Słowa kluczowe: rossica – terminologia naukowa – ewolucja pojęć XIX–XX w. – biblioteki rosyjskie.

Andrej J. Borodichin
Oddział Książki Rzadkiej i Rękopisów: kolekcje, działalność naukowa i popularyzatorska [41-60]
Oddział Książki Rzadkiej i Rękopisów GPNTB SO RAN (Госуда́рственная публи́чная нау́чно-техни́ческая библиоте́ка Сиби́рского отделе́ния Росси́йской акаде́мии нау́к – Państwowa Publiczna Naukowo-Techniczna Biblioteka Oddziału Syberyjskiego Rosyjskiej Akademii Nauk) przechowuje znaczące zbiory książek i archiwaliów powstałych w okresie od XIII w. do dnia dzisiejszego. Ogólna liczba zbiorów przekracza obecnie 90 000 jednostek; zbiory są systematycznie uzupełniane. Podwaliny najstarszej części zbiorów stanowi kolekcja starych druków i rękopisów akademika M. N. Tichomirowa, którą Biblioteka otrzymała w latach 1967–1969. Ekspedycje archeograficzne organizowane przez Syberyjski Oddział RAN, przyczyniły się do ponad dwukrotnego powiększenia najstarszej części zasobów Biblioteki i powstania osobnych kolekcji terytorialnych. Do dzisiaj ten kierunek prac Oddziału stanowi perspektywiczny sposób uzupełniania najstarszej części kolekcji. W chwili obecnej Oddział Książki Rzadkiej i Rękopisów dysponuje ponad 1300 staroruskich rękopisów i 2500 rosyjskich starodruków, doliczając do tego zbioru wydania drukarń staroobrzędowców XVIII–XIX w. Z innych kolekcji wyodrębniono książki XVIII w. drukowane tzw. grażdanką, a także wydane za życia autorów utwory rosyjskich pisarzy XIX w. i rosyjskiego srebrnego wieku oraz kolekcję prohibitów – wydanych nielegalnie i zagranicznych. Równolegle do terenowej pracy archeograficznej Oddział gromadzi materiały do zbiorczego katalogu wydań rzadkich i książek zabytkowych przechowywanych w zasobach państwowych bibliotek na terytorium Syberii i Dalekiego Wschodu. Regularnie wydawane są katalogi rękopisów, starych druków i książek rzadkich. W związku z wykorzystywaniem nowych technologii i techniki cyfrowej pojawiają się nowe kierunki pracy Oddziału. Planowo przeprowadza się prace polegające na wykonywaniu cyfrowych kopii zabezpieczających rękopisy i druki, prowadzone są prace nad tworzeniem baz danych – bibliograficznych i pełnotekstowych – zawierających informację o dawnych książkach zabytkowych w regionie syberyjskim. Oddział Książki Rzadkiej i Rękopisów: kolekcje, działalność naukowa i popularyzatorska W oparciu o zbiory Oddziału zostało stworzone i funkcjonuje Muzeum Książki, które prowadzi działalność naukowo-popularyzatorską dla placówek edukacyjnych miasta, mieszkańców Nowosybirska i wszystkich zainteresowanych historią kultury książki.
Słowa kluczowe: stare druki – rękopisy – źródłoznawstwo – kolekcje – Syberia.

Tatiana Iljuszeczkina
Polonica w kolekcji książek europejskich syberyjskiej biblioteki akademickiej [61-82]
Stare druki polskiego pochodzenia stanowią jedne z najciekawszych zabytków należących do zbioru europejskich książek XV–XX w. Oddziału Książki Rzadkiej i Rękopisów GPNTB SO RAN. Nie tworzą w nich wydzielonego zasobu i znajdują się tylko w dwóch kolekcjach Oddziału – zbiorach Tobolskiego Seminarium Duchownego oraz europejskich wydawnictw naukowych. Wszystkie bez wyjątku są niezwykle interesujące – zarówno z punktu widzenia ich tematyki, jak i autorstwa, wiadomości o wydawnictwach i proweniencji. W artykule poglądowo zaprezentowano obce zasoby Oddziału, gdyż stanowią one kontekst, w którym funkcjonują na Syberii, już prawie od poł wieku, książki od XVI do XIX w. związane z historią Polski. Również poglądowo przedstawione zostały cymelia wydane po polsku lub w Polsce, dotyczące Polski i Polaków oraz rzadkie egzemplarze pochodzące z dawnych polskich bibliotek, które na skutek rożnych wydarzeń znalazły się na Syberii. Studiowanie historii księgozbiorów, rekonstruowanej na podstawie zachowanych na egzemplarzach ekslibrisów, pieczątek, naklejek, charakterystycznych opraw itd., pozwoliło stwierdzić, że niektóre znaki własnościowe występują wielokrotnie. To z kolei pozwala na traktowanie tych przypadków jako większych lub mniejszych umownie wydzielonych kolekcji polskich książek w zbiorach Oddziału Książki Rzadkiej i Rękopisów GPNTB SO RAN.
Słowa kluczowe: stare druki – historia księgozbiorów – polska książka w Rosji.

Zbigniew Olczak
Rosyjskie piśmiennictwo XIX wieku w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie [83-96]
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie powstała w 1817 roku. Jej pierwszym dyrektorem został S. B. Linde, wybitny uczony slawista i leksykograf. Biblioteka mimo bardzo poważnego kryzysu wywołanego represjami politycznymi po upadku powstania listopadowego, kiedy skonfiskowano około 70% zbiorów, działa nieprzerwanie do dnia dzisiejszego. W ciągu swojej historii wielokrotnie zmieniała się jej afiliacja instytucjonalna i w związku z tym oficjalna nazwa, ale zachowana została ciągłość instytucjonalna. Była kolejno: Biblioteką Publiczną, związaną z Królewskim Uniwersytetem Warszawskim (1817–1834), Biblioteką Rządową (1834–1840), Biblioteką Warszawskiego Okręgu Naukowego (1840– 1862), Biblioteką Główną (1862–1871), Biblioteką Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego z rosyjskim językiem wykładowym (1871–1915), następnie Biblioteką Uniwersytecką. Bogate zbiory dziewiętnastowieczne, które nawarstwiały się na przestrzeni dziejów biblioteki, spowodowały, że w roku 1999 wydzielono je i uznano za historyczne zbiory specjalne, przyjmując jako obowiązujące dla nich cezury lata 1801–1918. W tej kategorii zbiorów szczególnie wyróżnia się kolekcja literatury rosyjskiej, która w powszechnej opinii jest specjalnością BUW. W artykule zostały zaprezentowane wstępne wyniki badań, które miały na celu dokładniejsze określenie liczebności tej kolekcji. W sposób przeglądowy przedstawiono także etapy kształtowania się bogatych zbiorów rosyjskich, korygując niektóre rozpowszechnione opinie na ten temat.
Słowa kluczowe: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie – książka rosyjska w zbiorach polskich – historia księgozbiorow – książka XIX w.

Irina Troyak
Arkady A. Tołoczanow – bibliofil i urzędnik w świetle nowych badań [97-120]
Rosyjski urzędnik Arkady Andriejewicz Tołoczanow (1830–1897) przybył do Królestwa Polskiego w 1864 r. w związku z akcją uwłaszczenia chłopów przez carat jako współpracownik Komitetu Urządzającego. W 1866 r. został wicegubernatorem radomskim, w latach 1872–1879 był wicegubernatorem suwalskim, od r. 1881 pełnił obowiązki gubernatora łomżyńskiego, od r. 1883 – radomskiego. W 1888 r. został powołany na stanowisko prezesa Dyrekcji Głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie, na którym pozostał do śmierci. A. Tołoczanow był bibliofilem, miłośnikiem literatury i sztuki. Najbardziej jest znany dzięki swojemu księgozbiorowi, który przekazał w testamencie Uniwersytetowi Warszawskiemu. Współcześnie jego dar jest uważany za jeden z najważniejszych, jakie otrzymała w swych dziejach Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Mimo iż historia tego księgozbioru i jego skład były dość szczegółowo opisane jeszcze w 1959 r. przez Marię Brykalską, biografia A. A. Tołoczanowa, zwłaszcza połowa jego życia, którą spędził w Rosji, pozostawała przez długie lata praktycznie poza zakresem badań. Jednakże postać A. Tołoczanowa jest bardzo ciekawa i stanowi jeden z tych nielicznych przykładów urzędników carskich na ziemiach polskich, którzy zostawili po sobie dobrą pamięć, co zdarzało się dość rzadko. W artykule, przede wszystkim na podstawie rosyjskich archiwaliów mówiących o życiu i działalności A. Tołoczanowa, jest przedstawiona jego biografia. Najcenniejszy materiał w tym stanowi jego korespondencja z wybitnym językoznawcą i działaczem społecznym przełomu XIX i XX wieku Janem Baudouinem de Courtenay.
Słowa kluczowe: A. A. Tołoczanow – biografi a – urzędnicy rosyjscy – księgozbiory prywatne – księgozbior BUW – Jan Baudouine de Courteney.

ARTYKUŁY

Agnieszka Fabiańska
Średniowieczne rękopisy Historia scholastica Piotra Comestora w zbiorach polskich [121-148]
Historia scholastica, jak wykazały badania Agnety Sylwan, była jednym z najpopularniejszych tekstów przepisywanych w średniowieczu. Autorem tego poczytnego dzieła był Piotr dziś powszechnie znany jako Comestor lub Manducator (ok. 1100 – 12 X 1179). Początkowo kształcił się pod kierunkiem Jana z Tours, ucznia Anzelma z Laon. Około 1150 r. podążył do Paryża, by zostać uczniem Piotra Lombarda. Po kilku latach sam już był wyróżniającym się mistrzem. W latach 1164–1168 dzierżył jedną z katedr teologii, a w latach 1168–1178 był kanclerzem szkoły katedralnej Notre Dame. Około 1170 r. ukończył swoje największe dzieło, które było wynikiem wieloletnich studiów i doświadczeń w pracy ze studentami. Historia scholastica jest komentarzem do Biblii objaśniającym jej sens literalny. Już Comestor używał go jako podręcznika teologii dla swoich studentów. Wkrótce inni mistrzowie teologii poszli jego śladem i Historia zaczęła być jedną z podstaw nauki teologii na średniowiecznych uniwersytetach. Służyła także duchowieństwu jako pomoc w interpretacji Biblii i dlatego wiele jej odpisów przechowało się przez następne wieki w zbiorach bibliotek klasztornych. Nie inaczej było w Polsce: zachowało się 21 egzemplarzy, które w okresie średniowiecza funkcjonowały na naszych ziemiach. Tak jak i w innych krajach odpisy powstawały zarówno w środowisku uniwersyteckim, jak i na potrzeby kleru. Najstarszy odpis, jeszcze z XII wieku powstał prawdopodobnie w Paryżu, kolejne egzemplarze trafiały do Polski z innych miast Francji, Włoch oraz Czech, stając się podstawą rodzimych kopii.
Słowa kluczowe: Piotr Comestor – Historia scholastica – rękopisy średniowieczne – komentarze biblijne – nauczanie teologii w średniowieczu.

Paulina Pludra-Żuk
Aurora – wierszowana Biblia autorstwa Piotra Rigi (ok. 1145–1209): stan badań i perspektywy [149-170]
Artykuł przedstawia stan badań nad Aurorą, wierszowaną parafrazą Biblii spisaną pod koniec XII wieku przez Piotra Rigę (zm. 1209), kanonika katedry w Reims i kanonika mieszczącego się w tym mieście klasztoru augustianów, która jeszcze za życia autora przeredagowana została przez Idziego z Paryża (ca 1160–1224). Opisywany tekst cieszył się w średniowieczu szczególną popularnością, na co dowodem jest blisko pięćset zachowanych do dziś kopii, liczne cytaty u autorów średniowiecznych i opierające się na nim kolejne przekłady. Jednakże pomimo szerokiego wpływu, jaki Aurora wywarła na średniowieczną umysłowość, editio princeps doczekała się dopiero w 1965 r., a choć dzieło stanowi doskonały materiał do badań nad wieloma aspektami odnoszącymi się do historii intelektualnej średniowiecza, dotychczas wiele związanych z nim zagadnień pozostaje nierozstrzygniętych. Artykuł przytacza główne ustalenia dotyczące postaci autora oraz redaktora Aurory, kompozycji tekstu i specyfiki jego recepcji z zaznaczeniem trudności, wynikających z istnienia kilku wersji odautorskich oraz niemal jednocześnie sporządzonych redakcji. Ma na celu wprowadzenie do polskiej literatury przedmiotu zagadnienia do tej pory niemalże całkiem nieobecnego, a dającego nadzieję na nowe istotne ustalenia w zakresie transmisji tekstu i treści zarówno w odniesieniu do tego konkretnego przypadku, jak i w szerszej perspektywie panoramy intelektualnej średniowiecznej Polski.
Słowa kluczowe: Piotr Riga – Idzi z Paryża – literatura średniowieczna – egzegeza biblijna – wierszowane parafrazy biblijne.

Anna Zajchowska
Sermones varii. Kazania w średniowiecznych rękopisach ze zbiorów Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie jako świadectwo praktyki kaznodziejskiej polskich dominikanów [171-186]
Kazania od dłuższego czasu przyciągają uwagę mediewistów. Widziano w nich teksty literackie, traktaty teologiczne, źródła do badań nad mentalnością i życiem codziennym etc. Niniejszy tekst jest próbą spojrzenia na rękopiśmienne teksty kazań przede wszystkim jako na świadectwo średniowiecznej praktyki kaznodziejskiej w Polskiej Prowincji Dominikanów w średniowieczu. Podstawę źródłową badań stanowi zbiór średniowiecznych rękopisów przechowywany obecnie w Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów. W oparciu o osiemnaście przechowywanych tam kodeksów zawierających kazania podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, co, kiedy i do kogo głosili polscy Bracia Kaznodzieje.
Słowa kluczowe: dominikanie – kaznodziejstwo – rękopisy – Kraków – średniowiecze.

Jan Dzięgielewski
Dzieło dziejopisarskie przedmiotem debaty sejmów w czasie trzeciego bezkrólewia [187-198]
Artykuł poświęcony jest reakcji szlachty uczestniczącej w sejmach okresu bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego na druk poświęcony ówczesnym dziejom najnowszym: De bello Moschovitico commentariorum libri VI autorstwa Reinholda Heidensteina. Było to dzieło dziejopisarstwa oficjalnego przygotowane przy osobistym zaangażowaniu kanclerza koronnego, które po wprowadzeniu cenzury prewencyjnej miało, zdaniem opozycji, narzucać opinii publicznej wizję przeszłości korzystną dla rządzących, a więc stronniczą. To wyjątkowe w dziejach I RP wydarzenie jakkolwiek nie doprowadziło do konfiskaty książki, gdyż rzecznicy tego rozwiązania nie zdołali zapewnić tronu swemu kandydatowi ani też sprawić, że wprowadzenie cenzury na druki historyczne nie zostało uznane za bezprawne, doprowadziło jednak do zaniechania takich praktyk w czasach Zygmunta III. Prawdopodobnie dlatego, że kanclerz Jan Zamoyski, staropolski mistrz gry wizerunkowej, przechodząc do opozycji względem młodego Wazy, uznał, iż znacznie szybciej będzie można manipulować opinią publiczną przy użyciu anonimowych pism ulotnych.
Słowa kluczowe: bezkrólewie z 1587 r. – cenzura – dziejopisarstwo – Heidenstein Reinhold – król Stefan Batory – sejm konwokacyjny i elekcyjny – Zamoyski Jan – Zborowscy.

Jarosław Kurkowski
Dzieje Rosji w piśmiennictwie doby stanisławowskiej. Część I: do pierwszego rozbioru [199-240]
Celem badawczym jest charakterystyka obrazu dziejów Rosji w polskim piśmiennictwie epoki stanisławowskiej (z uwzględnieniem niezrealizowanych ostatecznie inicjatyw wydawniczych). Artykuł obejmuje okres do I rozbioru polsko- litewskiego państwa (1772). Zainteresowanie dziejami potężnego sąsiada, wpływającego w istotny sposób na bieg wydarzeń w Rzeczpospolitej, ujawnia się już w czasach panowania Augusta III wraz z dążeniem do poszerzenia oglądu świata i startem opartego na wzorcach historiografii erudycyjnej programu edytorskiego Biblioteki Załuskich (otwartej dla publiczności w 1747 r.). Te wzorce objaśniają zainteresowanie kwestią źródeł do historii Rosji, bibliografii przedmiotowej, chronologii, faktografii. Osiągnięcia okazują się jednak dość skromne, bowiem podstawę wiedzy o historii Rosji stanowiła głownie popularna literatura francuskojęzyczna. Autorzy polscy nie starają się wykorzystać swej lepszej znajomości wtopionego w przestrzeń kulturową Rzeczypospolitej „ruskiego” świata (języka, prawosławia, obyczajów). Wolą korzystać z dorobku francuskich kompilatorów, powielać lub adaptować ich ujęcia, schematy i oceny, nawet ze świadomością strukturalnych wad tego dziejopisarstwa. W analizowanym piśmiennictwie można dostrzec też wpływ ugruntowanego w Rzeczypospolitej przynajmniej od XVII w. negatywnego stereotypu „Moskala”.
Słowa kluczowe: piśmiennictwo epoki stanisławowskiej – historiografia polska XVIII w. – obraz dziejów Rosji – oddziaływanie literatury francuskiej – stereotyp Rosjanina – program wydawniczy Biblioteki Załuskich.

Iwona Imańska
Kilka uwag i spostrzeżeń o katalogach aukcyjnych jako źródle do badań księgozbiorów prywatnych [241-254]
Spośród źródeł wykorzystywanych do poznania czytelnictwa i kolekcjonerstwa książek w dawnych czasach należy zwrócić baczną uwagę również na katalogi aukcyjne. Na ziemiach polskich aukcje książek pojawiły się w latach 70. XVII w. w Gdańsku, a w następnym stuleciu znane i stosowane były w wielu miastach Rzeczypospolitej. Do końca XVIII w. przeprowadzono prawie 700 licytacji książek, z których około połowa to były aukcje bibliotek prywatnych. Aukcjom książek towarzyszył katalog aukcyjny, z reguły w postaci drukowanej. Obecnie w polskich i zagranicznych bibliotekach i archiwach znajduje się 120 tych spisów. Są one bardzo wartościowym źródłem umożliwiającym poznanie dawnych bibliotek prywatnych, w większości już nieistniejących, lub zachowanych w rozproszonych fragmentach. Ich interpretacja czasami stwarza jednak pewne problemy. Rodzą się np. pytania, czy kolekcja książek wystawiona na publiczną sprzedaż objęła całość zbiorów zgromadzonych przez daną osobę, czy książki wykazane w dodatkach umieszczonych w wielu katalogach na ich końcu należały do właściciela licytowanej biblioteki, czy też były własnością innej osoby. Te i inne problemy pomaga czasami rozwiązać konfrontacja katalogów aukcyjnych z innymi przekazami źródłowymi, jak anonse prasowe i przede wszystkim zachowane archiwalia.
Słowa kluczowe: aukcje książek – katalogi aukcyjne – biblioteki prywatne – anonse prasowe – archiwalia.

Małgorzata Sobol-Kiełbania
Księgozbiór rodziny Żabów ze Zbylitowskiej Góry w zbiorach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie [255-271]
Do 1945 r. ziemię tarnowską zamieszkiwały liczne rody ziemiańskie. Wśród nich warto zaznaczyć przedstawicieli rodziny Żabów herbu Kościesza: Napoleona Feliksa Żabę (1805–1885) – powstańca listopadowego, działacza politycznego na emigracji, podróżnika i poetę, Stanisława Żabę (1838–1919) – podporucznika angielskiego, członka licznych klubów angielskich oraz działacza społecznego na terenie Galicji, Romana Żabę (1864–1945) – pułkownika Cesarskiej i Królewskiej Armii Austro-Węgierskiej, a następnie generała Wojska Polskiego i działacza społecznego, oraz Franciszka Feliksa Żabę (1906–1982) – inżyniera w Zakładach Azotowych w Tarnowie, oficera AK. Właściciele Zbylitowskiej Góry zgromadzili w swoim dworze ciekawy księgozbiór, którego fragment przechowuje od reformy rolnej w 1945 r. Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie. W kolekcji tej dominuje literatura piękna, głownie w języku angielskim. Ponadto w kolekcji występują licznie książki wydawane w seriach lub wydawnictwach wielotomowych. Książki posiadają rożnego typu oprawy wykonane na zamówienie oraz ciekawe oprawy wydawnicze polskie i zagraniczne. W kolekcji znalazły się liczne znaki proweniencyjne: ekslibrisy, pieczęcie i podpisy odręczne, jak i dedykacje. W zachowanym fragmencie księgozbioru z Zbylitowskiej Góry znajdują się unikatowe wydania, posiadające ciekawe znaki introligatorskie, księgarskie i antykwaryczne, dostępne w nielicznych ośrodkach w Polsce. Z tego powodu kolekcja ma znaczenie nie tylko dla historii regionu tarnowskiego, ale jest cennym dziedzictwem narodowym.
Słowa kluczowe: badania proweniencyjne – biblioteki prywatne XIX i XX w. – Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie.

Dariusz Jarosz
Sprawy książki polskiej i jej autorów w sowieckich dokumentach partyjnych z lat 1954–1971 [273-286]
Podstawą źródłową poczynionych ustaleń są odtajnione archiwalia przechowywane w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historii Najnowszej (Российский государственный архив новейшей истории – RGANI), pochodzące z zespołu akt sowieckiej partii komunistycznej. Wynika z nich, że sprawy książki polskiej były monitorowane przez Kreml w całym analizowanym okresie. W Moskwie interesowano się przede wszystkim polskimi literatami i ich twórczością pod kątem odstępstw od ideologicznego schematu oraz sposobu przestawiana Rosji i ZSRR. Ponadto władze sowieckie analizowały i oceniały ruch wydawniczy w Polsce. Próbowano wpływać na ofertę wydawniczą książek polskich w ZSRR i radzieckich w Polsce, stosując mechanizmy porozumień zarówno dwustronnych, jak i wielostronnych (systematyczne narady organów wydawniczych państw bloku wschodniego).
Słowa kluczowe: literatura polska – książka polska – komunizm – ZSRR – blok wschodni.

HUMANISTYKA CYFROWA

Isabelle Draelants, Christine Ducourtieux
Ménestrel – sieć w służbie sieci [287-298]
Autorki przedstawiają rożne aspekty związane z funkcjonowaniem międzynarodowego portalu mediewistycznego Ménestrel. Okazją do powstania artykułu była doroczna konferencja środowiska związanego z tym portalem, która odbyła się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. W artykule zostały przedstawione początki portalu mediewistycznego Ménestrel, jego rozwój oraz obszary badawcze będące w polu zainteresowania redaktorów. Podkreślone zostały aspekty międzynarodowej współpracy kilkuset współpracowników portalu, którzy, pracując w charakterze wolontariuszy, doprowadzili do tego, że portal Ménestrel należy do najważniejszych przedsięwzięć naukowych i dokumentacyjnych poświęconych średniowieczu w Internecie. Jednym z obszarów, które ostatnio znalazły się w polu zainteresowania grupy Ménestrel, jest digitalizacja rękopisów średniowiecznych i udostępnianie ich w sieci.
Słowa kluczowe: cyfryzacja – mediewistyka – humanistyka cyfrowa.

Paulina Pludra-Żuk
Szkiełko czy oko? Nauki ścisłe w badaniach nad rękopisami (manuSciences ’15) [299-312]
Artykuł zawiera podsumowanie szkoły letniej, zatytułowanej „manuSciences ’15. Manuscripts: From Fragments to Books – From Identification to Interpretation” (6–12 września 2015, Fraueninsel), zorganizowanej przez Freie Universitat Berlin i Ecole Pratique des Hautes Etudes. Założeniem omawianych warsztatów było stworzenie warunków dla wymiany doświadczeń pomiędzy badaczami zajmującymi się analizą źródeł, a specjalistami reprezentującymi nauki ścisłe, starającymi się stworzyć wsparcie techniczne dla tego typu badań. W artykule opisano wybrane narzędzia, wywodzące się z nauk ścisłych, które mogą znaleźć zastosowanie w badaniach źródłoznawczych, umożliwiając m.in. wydobycie dodatkowych informacji na temat średniowiecznego warsztatu (jak rożnego typu badania materiałowe), bezinwazyjne dotarcie do tekstów trudno dostępnych lub nieczytelnych (Reflectance Transformation Imaging, obrazowanie multispektralne, XRF), czy częściowe zautomatyzowanie procesu odczytywania i analizy tekstu źródłowego.
Słowa kluczowe: humanistyka cyfrowa – kodykologia – paleografia – badania materiałowe – spektroskopia – OCT – RTI – obrazowanie multispektralne – IT.

ARTYKUŁY RECENZYJNE

Monika Opalińska
Meandry filologii. Na marginesie lektury książki Jamesa Turnera, Philology. The Forgotten Origins of the Modern Humanities, Princeton 2014. [313-326]
Artykuł jest wynikiem krytycznej lektury opublikowanej niedawno książki Philology. The Forgotten Origins of the Modern Humanities. Jej autor, James Turner, amerykański historyk, przedstawia genezę i rozwój współczesnych nauk humanistycznych. Filologia, która przez kolejne stulecia uchodziła za królową humanistyki, utraciła swą uprzywilejowaną pozycję w momencie, gdy poszczególne gałęzie dziedziny podstawowej zaczęły wyodrębniać się w niezależne dyscypliny badawcze. Autor polemizuje z panującą powszechnie opinią, że ten kierunek rozwoju był nieuchronną konsekwencją nadmiaru informacji we współczesnej nauce. Argumentuje, że renesansowi humaniści, zmagając się z podobnym problemem, potrafi li rozwiązać go, stosując odpowiednie narzędzia i mnemotechnikę. Z tej perspektywy szczegółowa specjalizacja, charakterystyczna dla współczesnej humanistyki, zdaje się być niewygodnym filtrem, który ogranicza wiedzę zamiast ją porządkować.
Słowa kluczowe: filologia – nauki humanistyczne – język – retoryka – studia klasyczne – historia.

RECENZJE – czytaj to!

Katalog poloników w Biblioteca Universitaria Alessandrina, oprac. Krzysztof Soliński, Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2014, ss. 168, ISBN 9788370097721, ISSN 2391-5226 – Maja Bogajczyk [327-332]

Comparative Oriental Manuscript Studies: An Introduction, general ed. Alessandro Bausi, Hamburg: COMSt Hamburg, Tredition, 2015, ss. 677, ISBN: 978-3-7323-1768-4 – Marcin Krawczuk [332-338]

Agnieszka Bartoszewicz, Piśmienność mieszczańska w późnośredniowiecznej Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2012, ss. 348, ISBN 978-83-235-0988-2 – Grażyna Łabęcka-Jóźwiakowska [338-342]

Mnemonika i pamięć kulturowa epok dawnych, red. Aleksandra Jakóbczyk- Gola, Marek Prejs, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2013, ss. 384, 18 nlb., ISBN 978-83-7543-289-3 – Grażyna Łabęcka-Jóźwiakowska [343-346]

Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek. Stan badań za lata 2010–2013, opracowanie zbiorowe pod red. Zdzisława Kropidłowskiego i Dariusza Spychały, Bydgoszcz: Uniwersytet Jana Kazimierza w Bydgoszczy 2014, ss. 394, ISBN: 978-83-7096-978-3 – Anna Kamler [346-354]

NOTKI RECENZYJNE – czytaj to!

Historia nauki polskiej, t. 10: 1944–1989, Cz. 1: Warunki rozwoju nauki polskiej, państwo i społeczeństwo; Cz. 2: Instytucje; Cz. 3: Idee i praktyka, pod red. Leszka Zasztowta i Joanny Schiller- Walickiej, Warszawa: Polska Akademia Nauk, 2015, Cz. 1: ss. 447, Cz. 2: ss. 717, Cz. 3: ss. 445, ISBN 978-83-7545-607-3 (całość) – Agnieszka Chamera-Nowak [355-358]

Modlitewnik Olbrachta Gasztołda kanclerza wielkiego litewskiego 1528 r. Facsimile, Wstęp Wiesław Wydra, Libri Precationum Illuminati Poloniae Veteris. Facsimilia, editores: Catharina Krzak-Weiss, Raphael Wójcik, Wiesław Wydra, t. 1, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2015, ss. 560, ISBN 978-83232- 2774-8 – Karolina Figaszewska [358-360]

Katalog inkunabułów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, oprac. Teresa Dąbrowa, Elżbieta Knapek, Jacek Wojtowicz, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2015, ss. 285, ISBN 978-83-7676-223-4 – Agnieszka Chamera-Nowak [360-361]

Przyjaźń w kulturze staropolskiej, pod redakcją naukową Agnieszki Czechowicz i Małgorzaty Trębskiej, Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2013, ss. 331, ISBN: 978-83-7702-798-1 – Magdalena Bejm [362-364]

Olaf Kwapis, Do Rzymu, Warszawa: Stowarzyszenie Pro Cultura Litteraria, Instytut Badań Literackich PAN, 2014, ss. 366, ISBN 979-83-61757-54-1 – Magdalena Bejm [365-367]

Urszula Paszkiewicz, Cathalogus cathalogorum. Inwentarze i katalogi bibliotek z ziem wschodnich Rzeczypospolitej od XVI wieku do 1939 roku. Spis scalony, poprawiony i uzupełniony, t. 1–2, Warszawa: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2015, t. 1: ss. 717, t. 2: ss. 772 ISBN 978-83-62622-41-2 (całość) – Agnieszka Chamera-Nowak [367-369]

Zdabytki: dokumental’nyja pomniki na Belarusi, Nacyjanalnaja biblioteka Belarusi; Wypusk 16; Minsk 2013 – Michał Pędracki [369-372]

Маteryjały IX Мiżnarodnych knigaznauczych czytannjau „Statut Wjalikaga Knjastwa Litouskaga u gistorii kultury Biełarusi”, Мinsk, 18–19 krasawika 2013 g. – Michał Pędracki [372-376]

Kasaty klasztorów na obszarze dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i na Śląsku na tle procesów sekularyzacyjnych w Europie, t. 1–4, t. 1: Geneza. Kasaty na ziemiach zaborów austriackiego i rosyjskiego; t. 2: Kasaty na Śląsku Pruskim i na ziemiach zaboru pruskiego; t. 3: Źródła. Skutki kasat XVIII i XIX w. Kasata w latach 1954–1956; t. 4: Dokumentacja, redakcja Marek Derwich, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii, 2014, t. 1: ss. 464, t. 2: ss. 474, t. 3: ss. 520, t. 4: ss. 560, ISBN 978-83- 87843-21-2 (całość) – Agnieszka Chamera-Nowak [376-377]

KRONIKA – czytaj to!

Konferencja naukowa „De nuptiis (iteratis) Philologiae et Libri manuscripti”, Warszawa, 15 czerwca 2015 r. – Agnieszka Fabiańska [379-382]

Konferencja naukowa „Loca scribendi”: Miejsca i środowiska tworzące kulturę pisma w dawnej Rzeczypospolitej XV–XVIII stulecia, Warszawa, 18–19 czerwca 2015 r. – Paulina Pludra-Żuk [383-384]

Historia książki na V Kongresie Mediewistów Polskich, Rzeszów, 20–24 IX 2015 r. – Agnieszka Fabiańska [385-388]

Znawcy opraw w Darmstadt – 20 Kongres zor ganizowany przez Arbeitskreis für die Erfassung, Erschliessung und Erhaltung historischer Bucheinbände (AEB), 8–10 X 2015 r. – Joanna Milewska-Kozłowska [389-394]

III Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Bibliografia – teoria, praktyka, dydaktyka”, Warszawa, 17–18 XI 2015 r. – Grzegorz Gmiterek [395-399]

NASI AUTORZY [401-403]